نویسنده: سیاوش کلهر

گفت‌وگوی پرسروصدای بیژن عبدالکریمی و موسی غنی‌نژاد جای بحث مفصلی دارد. اما مسئله اساسی این گفت‌وگو ناتوانی غنی‌نژاد در فهم مسائل بسیار ساده و پیش‌افتاده است. مشکل موسی غنی‌نژاد در مواجهه با دکتر علی شریعتی، پیش از آن‌که اختلافی نظری یا حتی ایدئولوژیک باشد، اساساً مشکل فهم موضوع است. مناظره او با بیژن عبدالکریمی در برنامه «آزاد» بیش از آن‌که فرصتی برای مواجهه با اندیشه شریعتی باشد، به نمایشگاهی از داوری‌های شتاب‌زده، عبارت‌های پرطمطراق و حمله‌های لفظی بدل شده است. او مدت‌ها است به این نتیجه رسیده که برای نقد شریعتی نیازی به خواندن دقیق او نیست؛ کافی است چند تصویر کلیشه‌ای از او در ذهن داشته باشید و با همان‌ها به میدان بروید.

مشکل اول غنی‌نژاد، همان مشکلی است که به‌نظر می‌رسد مدت‌ها است راه‌حلی برای آن ندارد؛ تبدیل اندیشه به کاریکاتور. شریعتی برای او نه یک متفکر با دستگاهی پیچیده، پرتناقض و در عین حال تأثیرگذار، بلکه موجودی تک‌بعدی است که می‌توان تمام کارنامه فکری‌اش را در چند برچسب خلاصه کرد.

شریعتی، فارغ از این داوری‌های شتاب‌زده درباره اعتبار اندیشه‌اش، با مجموعه‌ای از مسائل اساسی درگیر بود؛ اعم از استعمار، ازخودبیگانگی، تاریخ، مذهب، عدالت، سنت، تجدد و امکان کنش اجتماعی. برای هر نقدی به شریعتی، بماند که آن نقدها هم از سمت غنی‌نژاد صادر شده باشد که کمترین سررشته‌ای در اندیشه ندارد، باید اول فهمید او چه می‌گفت و چرا می‌گفت. نمی‌توان چند جمله مشهور را از متن بیرون کشید، آن‌ها را به هم چسباند و بعد با ژست یک منتقد جدی، حکم نهایی را صادر کرد.

غنی‌نژاد ظاهراً میان نقد یک متفکر و تخلیه عاطفی علیه او تفاوت چندانی قائل نیست. در گفت‌وگو به جای آن‌که با یک استدلال منسجم مواجه شویم که در آن مفاهیم شریعتی صورت‌بندی و مفروضاتش بررسی شوند، بیشتر با نوعی جدل یک‌طرفه مواجهیم که در آن صدای بلندتر قرار است جای استدلال محکم‌تر بنشیند.

نقد نظری به این معنا نیست که هرچه از ذهنمان درباره یک متفکر می‌گذرد، پشت سر هم ردیف کنیم و انتظار داشته باشیم مخاطب با متر فحش بر ثانیه به ذوق آید و بافته‌ها را بپذیرد. شریعتی را نمی‌توان با چند عبارت از جنس «ایدئولوژیک» و «ایدئولوژی‌زده» توضیح داد. اساساً مسئله این است که شریعتی چه نسبتی میان دین و تاریخ برقرار می‌کرد، چگونه به سراغ بازخوانی سنت می‌رفت، چه برداشتی از استعمار و غرب داشت و چرا تصور می‌کرد بازسازی آگاهی دینی می‌تواند به نیرویی برای تغییر اجتماعی بدل شود.

اما ماجرا یک لایه دیگر هم دارد که اتفاقاً از خود شریعتی مهم‌تر است. به نظر می‌رسد شریعتی در این مناظره چندان موضوع اصلی غنی‌نژاد نیست. او بیشتر به یک میانجی برای تسویه‌حساب با کلیت دیگری تبدیل شده است. مسئله‌ای که در پس این حمله‌ها خودنمایی می‌کند، نسبت غنی‌نژاد با انقلاب اسلامی و به‌ویژه امام خمینی است.

شریعتی در اینجا کارکرد یک هدف واسطه‌ای را پیدا می‌کند؛ کسی که می‌توان با حمله به او، بخش بزرگی از سنت فکری و سیاسی انقلاب را نیز زیر ضرب برد، بی‌آن‌که ضرورتاً وارد مواجهه مستقیم و دقیق با بنیان‌های فکری آن شد.

البته شریعتی و امام خمینی دو شخصیت با مسیرهای فکری و تاریخی متفاوت‌اند و قرار نیست تفاوت‌های جدی میان آن‌ها را نادیده بگیریم. اتفاقاً همین تفاوت‌هاست که استفاده از شریعتی به‌عنوان بدل امام خمینی را تا این اندازه خام‌دستانه می‌کند. اما وقتی کسی شریعتی را دقیقاً به صورتی ناخودآگاه بدل به کلیتی از انقلاب اسلامی و امام خمینی می‌کند، می‌توان بسیار آسان بر او خرده گرفت که اگر با اندیشه سیاسی امام خمینی مسئله دارد، چه اشکالی دارد که صریحاً سراغ همان مسئله برود؟ چرا باید شریعتی را به این میدان بکشاند و بعد وانمود کند که تمام دعوا بر سر اوست؟

غنی‌نژاد ظاهراً تصور می‌کند قاطعیت در نفی یک متفکر، به خودی خود نشانه‌ای از تسلط بر اندیشه اوست. حال آن‌که درست برعکس، گاهی هرچه صدای منتقد بلندتر می‌شود، بیشتر می‌توان فهمید که چقدر از موضوع فاصله دارد.

شریعتی را می‌توان نقد کرد، حتی می‌توان با او به‌شدت مخالف بود؛ اما نمی‌توان با چند ناسزا از کنار او عبور کرد و نام این عبور را نقد گذاشت. مسئله این نیست که شریعتی باید از نقد مصون بماند؛ مسئله این است که منتقد باید دست‌کم بداند با چه کسی طرف است.

غنی‌نژاد در این مناظره بیش از آن‌که شریعتی را به چالش بکشد، تصویری ساده‌شده و دست‌ساز از او را به زمین می‌زند و از پیروزی بر این تصویر، برای خود دستاوردی نظری می‌سازد. پیروزی بر شبح یک متفکر البته کار دشواری نیست؛ دشواری آنجاست که آدمی جرئت و توان مواجهه با خود متفکر را داشته باشد.