بازار سهام آمریکا با افت گسترده شاخصها مواجه شد. شاخص داوجونز بیش از ۲ درصد کاهش یافت و به محدوده ۴۹ هزار واحد رسید. شاخص اساندپی ۵۰۰ نیز حدود ۲ درصد و نزدک، شاخص فناوریمحور بورس آمریکا، حدود ۲.۳ درصد افت کردند. در جریان معاملات، بیش از ۹۰ درصد نمادهای شاخص اساندپی ۵۰۰ در محدوده منفی قرار گرفتند و این شاخص ششمین روز متوالی کاهش خود را ثبت کرد؛ روندی که طولانیترین دوره افت آن از سال ۲۰۲۴ محسوب میشود. ریزش بازار سهام آمریکا در حالی شدت گرفت که نگرانی درباره ارزشگذاری شرکتهای فناوری و سرمایهگذاریهای مرتبط با هوش مصنوعی نیز افزایش یافته است.
بالا ماندن نرخ بهره، هزینه تأمین مالی شرکتها را افزایش داده و سودهای آینده آنها را کاهش میدهد. موج نزولی به بازارهای سهام آسیایی نیز سرایت کرد. در معاملات دیروز (جمعه)، شاخص نیکی ژاپن حدود ۴.۴ درصد، شاخص کاسپی کره جنوبی حدود ۴.۵ درصد و هنگسنگ هنگکنگ بیش از ۳.۶ درصد کاهش یافتند. شاخص سیاسآی ۳۰۰ چین نیز با افت همراه شد. همزمانی افت بازارهای آمریکا و آسیا نشان میدهد نگرانی سرمایهگذاران از پیامدهای شوک انرژی و شرایط پولی (نرخ بهره) جهان، از مرزهای یک بازار فراتر رفته است.
با این حال، بازار سهام آمریکا در هفته گذشته (تا روز پنجشنبه ۲۸ آبان) با موج تازهای از فشار فروش مواجه شد؛ بهطوریکه شاخص S&P500 حدود ۴.۹ درصد، نزدک نزدیک به ۵ درصد و داوجونز ۶.۲ درصد افت کردند که نشان میدهد حدود ۵.۷ تریلیون دلار از ارزش بازار سهام آمریکا از بین رفته است.
طلا هم پناهگاه امن نماند
در شرایطی که افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی معمولاً تقاضا برای طلا را تقویت میکند، این بار فلز زرد نیز از موج ریزش در امان نماند. با آغاز معاملات دیروز (جمعه)، قیمت جهانی طلا با ادامه روند نزولی خود به ۳۵۱۳ دلار در هر اونس رسید که پایینترین سطح در ۱۴ ماه گذشته است. با این حال، در ادامه معاملات بخشی از افت خود را جبران کرد و تا لحظه تنظیم این گزارش، قیمت هر اونس طلای نقدی به ۳۵۸۵ دلار رسید که افت نزدیک به ۳۰۰ دلاری (۸ درصدی) در هفته گذشته را نشان میدهد؛ شدیدترین افت هفتگی این فلز گرانبها طی هشت ماه گذشته.
تقویت شاخص ارزش دلار تا نزدیکی بالاترین سطح ۱۹ ماه اخیر و افزایش بازده اوراق خزانهداری آمریکا از عوامل اصلی ریزش طلا بودهاند. با بالا رفتن احتمال افزایش ۲۵ واحد پایهای نرخ بهره فدرال رزرو (بانک مرکزی آمریکا) در نشست دسامبر، نگهداری طلا که سود دورهای ندارد، در مقایسه با داراییهای دارای بازده جذابیت کمتری پیدا میکند.
تنگه هرمز علت اصلی ریزش بازارها
در پس این تحولات، جنگ ایران و اختلال در مسیر انتقال انرژی از خلیج فارس (تنگه هرمز) قرار دارد. تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی تجارت انرژی جهان است و حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع از این مسیر عبور میکند. هرگونه اختلال در تردد نفتکشها، عرضه جهانی را تحت فشار قرار میدهد و هزینه حملونقل، بیمه و تأمین انرژی را افزایش میدهد.
با این حال، در معاملات دیروز قیمت نفت برنت به حدود ۹۰ دلار و نفت وستتگزاس اینترمدیت (WTI) به حدود ۸۱ دلار در هر بشکه رسید. بررسیها نشان میدهد با وجود کاهش قیمت نفت طی سه هفته گذشته، میانگین قیمت نفت برنت از آغاز جنگ ایران تا دیروز حدود ۱۰۲ دلار در هر بشکه بوده است؛ در حالی که قیمت آن پیش از جنگ حدود ۷۱ دلار بود. به این ترتیب، میانگین قیمت نفت برنت در دوره پس از آغاز جنگ حدود ۴۴ درصد بیشتر از دوره پیش از آن بوده است. این یعنی حتی با کاهش قیمت در هفتههای اخیر، شوک ناشی از جنگ و بسته شدن تنگه هرمز همچنان در اقتصاد جنگ منعکس میشود.
اگرچه نفت از اوجهای ثبتشده در جریان جنگ فاصله گرفته و روند نزولی اخیر را تجربه میکند، اما میانگین قیمت آن در دوره پس از جنگ بهطور محسوسی بالاتر از سطح پیش از جنگ ایران است. این موضوع بیانگر آن است که آثار اقتصادی جنگ بر بازار انرژی، حتی با فروکش کردن بخشی از التهاب قیمتی، همچنان پابرجاست.
افزایش قیمت نفت تنها به بازار انرژی محدود نمیماند، زیرا فرآوردههای نفتی و نهادههای انرژی در هزینه تولید، حملونقل، کشاورزی و زنجیره تأمین کالاها نقش مستقیم دارند. افزایش قیمت برخی فرآوردههای نفتی و نهادههای انرژی، فشار هزینهای بر بخشهای مختلف اقتصاد وارد کرده است.
آژانس بینالمللی انرژی در گزارش چشمانداز انرژی جهان ۲۰۲۶، درگیریهای خاورمیانه را بزرگترین اختلال ثبتشده در تجارت جهانی نفت و گاز عنوان کرد.
بر اساس این گزارش، مجموع عرضه ازدسترفته نفت از خلیج فارس به ۲.۸ میلیارد بشکه و عرضه ازدسترفته گاز طبیعی به ۶۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. این آمار نشان میدهد پیامدهای بحران تنها به افزایش مقطعی قیمت نفت محدود نیست و میتواند تصمیمهای بلندمدت کشورها در حوزه انرژی را نیز تغییر دهد.
نفت چگونه به تورم و نرخ بهره رسید؟
افزایش قیمت انرژی، از مسیر بالا بردن هزینه تولید و حملونقل، موج تازهای از فشارهای تورمی ایجاد کرد. این مسئله برای بانکهای مرکزی، بهویژه فدرال رزرو آمریکا، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در شرایطی که تورم همچنان بالاست، کاهش نرخ بهره به تداوم رشد قیمتها منجر میشود. به همین دلیل، بازارها با تقویت احتمال افزایش نرخ بهره در آمریکا روبهرو شدهاند؛ موضوعی که هم هزینه تأمین مالی را بالا میبرد و هم بر ارزشگذاری سهام و طلا فشار وارد میکند.
گزارش فایننشالتایمز در این باره نوشت: همبستگی میان قیمت نفت و بازده اوراق قرضه در سپتامبر حدود ۶۵ درصد بود.
افزایش بازده اوراق خزانهداری آمریکا فقط یک تحول در بازار بدهی نیست؛ این نرخها مبنای تعیین هزینه استقراض دولت، شرکتها و حتی بخشی از وامهای مسکن در آمریکا هستند. هنگامی که سرمایهگذاران انتظار تورم بیشتر و نرخ بهره بالاتر داشته باشند، برای جبران کاهش قدرت خرید پول، بازده بالاتری مطالبه میکنند. در چنین وضعیتی، قیمت اوراق موجود کاهش مییابد و بازده آنها افزایش پیدا میکند.
رویترز نوشت: دارایی خارجیها در اوراق خزانهداری آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۹.۲۴۱ تریلیون دلار کاهش یافته است؛ در حالی که این رقم در اوت ۹.۳۱۷ تریلیون دلار بود. ژاپن، بزرگترین دارنده خارجی اوراق، در سپتامبر ۱.۰۶۳ تریلیون دلار از این اوراق را در اختیار داشت.
سرمایهگذاران ژاپنی در هفته منتهی به ۱۴ نوامبر (۲۳ آبان) برای دومین هفته متوالی اوراق بلندمدت آمریکا را فروختند. میزان فروش در آن هفته ۴۴۰.۷ میلیارد ین (۲.۷۷ میلیارد دلار) بود. ژاپنیها در هشت هفته از ۹ هفته اخیر فروشنده اوراق بودهاند و میزان فروش آنها از ابتدای سال به حدود ۵.۱ تریلیون ین رسیده است.
دولت آمریکا برای پوشش کسری بودجه خود به انتشار اوراق وابسته است و اگر سرمایهگذاران برای خرید این اوراق بازده بیشتری مطالبه کنند، هزینه پرداخت بهره بدهی عمومی افزایش مییابد. افزایش هزینه استقراض نیز به نوبه خود فشار بیشتری بر بودجه دولت و نرخهای تأمین مالی در اقتصاد آمریکا وارد میکند. به این ترتیب، شوک انرژی از مسیر تورم و نرخ بهره به بازار بدهی و سپس به بورس و بازار طلا منتقل شده است.
تنگه هرمز؛ کانون فشار ایران بر بازارهای جهانی
سقوط همزمان بورسها و طلا نشان میدهد که جنگ ایران صرفاً یک بحران نظامی و منطقهای نیست، بلکه به یکی از عوامل اثرگذار بر بازارهای مالی جهان تبدیل شده است. شوک انرژی ناشی از این جنگ، از مسیر نفت و تورم به سیاست پولی آمریکا و ارزش داراییهای مالی در جهان منتقل شده و هزینههای آن در والاستریت و بازارهای جهانی خودنمایی میکند.
افزایش هزینه انرژی، تشدید نگرانیهای تورمی، تغییر انتظارات درباره نرخ بهره و رشد بازده اوراق قرضه، زنجیرهای از فشارها را بر بازارهای سهام و طلا ایجاد کرده است. اگر اختلال در عرضه انرژی ناشی از وضعیت تنگه هرمز ادامه یابد و تورم حاصل از آن مهار نشود، فشار بر بانکهای مرکزی برای حفظ یا افزایش نرخ بهره بیشتر خواهد شد؛ موضوعی که میتواند در هفتههای آینده نیز بازارهای سهام، فلزات گرانبها و اوراق قرضه را در معرض نوسانات شدید قرار دهد.