نشست سهجانبه رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه که روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) برگزار شد، برخلاف انتظارات واشنگتن بدون دستیابی به توافقی تعیینکننده پایان یافت. دونالد ترامپ که امیدوار بود با گردآوردن رهبران دو قدرت رقیب آمریکا، بار دیگر خود را در جایگاه بازیگر اصلی معادلات جهانی معرفی کند، پس از حدود ۸۰ دقیقه مذاکره، شنژن را بدون دریافت امتیازات مورد انتظار ترک کرد.
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی با عنوان «ترامپ صمیمیت خود با شی و پوتین را به نمایش گذاشت، اما دستاورد چندانی برای ارائه ندارد» نوشت که رئیسجمهور آمریکا در این نشست از روابط دوستانه خود با پوتین و استقبال گرم مقامات چینی سخن گفت، اما مذاکرات به هیچ پیشرفت قابل توجهی درباره کنترل تسلیحات هستهای، جنگ اوکراین و هوش مصنوعی منجر نشد.
خبرگزاری رویترز نیز در تحلیلی تأکید کرد که نشست شنژن محدودیتهای دیپلماسی شخصی ترامپ را آشکار ساخته است. به نوشته این خبرگزاری، رئیسجمهور آمریکا در شرایطی برای کسب موفقیتی دیپلماتیک راهی چین شد که شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای کنگره و ادامه بنبست جنگ با ایران، موقعیت داخلی او را تضعیف کرده است. با این حال، حاصل نشست چیزی فراتر از یک بیانیه نمادین نبود.
از خلع سلاح هستهای تا اوکراین؛ هیچ توافقی حاصل نشد
مهمترین دستور کار ترامپ در نشست سهجانبه، دستیابی به توافقی برای کاهش زرادخانههای هستهای آمریکا، روسیه و چین بود. واشنگتن امیدوار بود با واردکردن پکن به مذاکرات کنترل تسلیحات، زمینه شکلگیری توافقی سهجانبه را فراهم کند؛ موضوعی که بهویژه پس از پایان اعتبار پیمان «استارت نو» اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
با وجود این، نه پوتین تعهد جدیدی برای کاهش تسلیحات هستهای پذیرفت و نه شی جینپینگ حاضر شد درباره محدودسازی زرادخانه هستهای چین امتیاز مشخصی بدهد. نتیجه مذاکرات صرفاً توافق بر ادامه گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای بود؛ بدون آنکه جدول زمانی، سازوکار اجرایی یا تعهد الزامآوری اعلام شود.
در پرونده اوکراین نیز ترامپ نتوانست به توافقی برای توقف جنگ دست پیدا کند. اگرچه این موضوع در مذاکرات مطرح شد، اما حتی نام اوکراین نیز در بیانیه پایانی نشست قرار نگرفت. درباره تایوان، دریای جنوبی چین و اختلافات تجاری و فناوری واشنگتن با پکن نیز نشانهای از عقبنشینی طرف چینی مشاهده نشد.
راجا کریشنامورتی، نماینده دموکرات کنگره آمریکا، در انتقاد از نتایج نشست تصریح کرد: «ما از این نشست هیچ دستاوردی نداشتیم.» وی تأکید کرد که نه توافقی درباره کاهش تسلیحات هستهای چین و روسیه حاصل شده، نه امنیت اوکراین افزایش یافته و نه پیشرفتی برای کاهش تنشهای مرتبط با تایوان و دریای جنوبی چین صورت گرفته است.
حتی دانا پرینو، سخنگوی پیشین کاخ سفید در دولت جورج بوش و از چهرههای شبکه فاکسنیوز، نیز پذیرفت که نتیجه عملی نشست تقریباً هیچ بوده است.
بیاعتنایی پکن و مسکو به خواستههای ضدایرانی واشنگتن
یکی دیگر از محورهای مهم نشست، تلاش ترامپ برای جلب همراهی چین و روسیه در پرونده ایران بود؛ تلاشی که دستکم در نتایج اعلامشده مذاکرات، دستاورد مشخصی برای واشنگتن به همراه نداشت.
ترامپ در اظهارات پیش از آغاز مذاکرات، بار دیگر بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کرده بود، اما در بیانیه مشترک سه قدرت، حتی اشارهای به نام ایران نشد. همچنین هیچ توافقی درباره نحوه مواجهه با برنامه هستهای ایران، اعمال فشار جدید یا همراهی پکن و مسکو با سیاستهای واشنگتن اعلام نشد.
این ناکامی در شرایطی رخ داد که تنها یک روز پیش از نشست شنژن، نماینده روسیه در شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بیانیه مشترک تهران، مسکو و پکن را قرائت کرده بود.
در این بیانیه که ۱۸ نوامبر در وین ارائه شد، سه کشور تأکید کردند که ازسرگیری کامل فعالیتهای راستیآزمایی در تأسیسات هستهای آسیبدیده ایران، مستلزم پایان حملات و تهدیدهای نظامی و دریافت تضمینهای معتبر درباره عدم تکرار آنهاست.
ایران، روسیه و چین همچنین تصریح کردند که درخواست اجرای عادی و بدون قیدوشرط تعهدات پادمانی، بدون درنظرگرفتن پیامدهای حملات نظامی، کمکی به ازسرگیری کامل نظارتهای آژانس نمیکند.
امضای ترامپ پای بیانیهای به سود پوتین
در میان معدود موضوعاتی که در بیانیه چهارمادهای نشست گنجانده شد، موضع مشترک سه کشور درباره دیوان کیفری بینالمللی توجه بسیاری از تحلیلگران را جلب کرد. سه قدرت بر اهمیت رضایت دولتها و احترام به مصونیت مقامات رسمی تأکید کردند و خواستار جلوگیری از سوءاستفاده دیوان کیفری بینالمللی از صلاحیتهای خود شدند.
این موضع برای پوتین که از مارس ۲۰۲۳ تحت حکم بازداشت دیوان کیفری بینالمللی قرار دارد، یک دستاورد سیاسی به شمار میرود. ترامپ نیز با همراهی در این موضع، عملاً در موضوع محدودسازی اختیارات دیوان به روسیه نزدیک شد؛ هرچند متن بیانیه به معنای لغو حکم بازداشت پوتین یا نفی کامل صلاحیت دیوان نیست.
نکته قابل توجه دیگر، غیبت اروپا از مذاکراتی بود که موضوعات امنیتی آن مستقیماً به آینده این قاره ارتباط داشت. رهبران آمریکا، روسیه و چین درباره امنیت بینالمللی و جنگ اوکراین گفتوگو کردند، در حالی که هیچیک از دولتهای اروپایی پشت میز حضور نداشتند.
در نهایت، ترامپ که با سودای نمایش قدرت آمریکا و کسب یک پیروزی بزرگ دیپلماتیک وارد چین شده بود، با بیانیهای چهارمادهای به واشنگتن بازگشت که نه جنگی را متوقف کرد، نه زرادخانهای را کاهش داد و نه امتیازی در پرونده ایران برای آمریکا به همراه داشت. نشست شنژن برای رئیسجمهوری که همواره خود را استاد معامله معرفی میکند، بیش از آنکه نمایش قدرت چانهزنی باشد، نمایش فاصله میان ادعاهای بزرگ و دستاوردهای کوچک بود.
واشنگتن در حسرت اجماع علیه تهران
ترامپ در اظهارات پیش از آغاز مذاکرات، بار دیگر بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کرده بود، اما در بیانیه مشترک سه قدرت، حتی اشارهای به نام ایران نشد. همچنین هیچ توافقی درباره نحوه مواجهه با برنامه هستهای ایران، اعمال فشار جدید یا همراهی پکن و مسکو با سیاستهای واشنگتن اعلام نشد. این ناکامی در شرایطی رخ داد که تنها یک روز پیش از نشست شنژن، نماینده روسیه در شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بیانیه مشترک تهران، مسکو و پکن را قرائت کرده بود.