نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ امروز در شهر شنژن چین و در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوس آرام برگزار میشود. نشستی کمسابقه که به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران میتواند بر مناسبات قدرتهای بزرگ و معادلات امنیتی جهان تأثیر بگذارد. واشنگتن پیشاپیش اعلام کرده که موضوع ایران و کنترل تسلیحات هستهای از محورهای موردنظر آمریکا در این گفتوگوهاست؛ موضوعی که از هماکنون به دستاویزی برای جریان غربگرا تبدیل شده تا بار دیگر نسخه نخنمای انزوای ایران را به افکار عمومی بفروشند.
سه ضلع راهبردی در برابر فشارهای غرب
تحولات دیپلماتیک هفتههای اخیر نیز با روایت مورد علاقه دلالان مذاکره همخوانی ندارد. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، روز گذشته در جریان اجلاس اقتصادی اپک، از گسترش همکاریهای مسکو با تهران و پکن سخن گفت و توافقهای امضاشده با ایران را بسیار مؤثر و کمککننده توصیف کرد. این اظهارات تنها یک روز پیش از نشستن پوتین پشت میز مشترک با ترامپ و شی جینپینگ مطرح شد و از همین منظر واجد اهمیت سیاسی است.
واقعیت آن است که ایران، روسیه و چین طی سالهای اخیر به سه ضلع مهم همکاریهای راهبردی در اوراسیا تبدیل شدهاند؛ سه کشوری که با وجود تفاوت منافع و اولویتهایشان، در موضوعاتی همچون مخالفت با یکجانبهگرایی آمریکا، گسترش مناسبات اقتصادی، امنیت انرژی و تقویت سازوکارهای چندجانبه اشتراک منافع دارند. این همکاریها به معنای تشکیل یک اتحاد نظامی رسمی نیست، اما شبکهای از منافع مشترک ایجاد کرده که نادیدهگرفتن آن در محاسبات واشنگتن دشوار است.
از سوی دیگر، هنوز مدت زیادی از دو سفر مهم دیپلماتیک مقامات ارشد جمهوری اسلامی ایران به مسکو و پکن نگذشته است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، پنجم نوامبر در کرملین با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و پیام رهبر انقلاب را به رئیسجمهور روسیه رساند. این دیدار در سطح عالی سیاسی و امنیتی برگزار شد و موضوعاتی همچون ترتیبات امنیتی منطقه، مناسبات دوجانبه، همکاریهای انرژی و پروژههای اقتصادی مشترک در آن مورد بحث قرار گرفت.
همچنین، علی باقریکنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، دوم نوامبر در پکن با وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، دیدار کرد. وزیر خارجه چین در این ملاقات صراحتاً بر حمایت پکن از حاکمیت و امنیت ایران و ضرورت گسترش روابط دوجانبه تأکید کرد.
گرهخوردن منافع قدرتها به امنیت ایران
یکی از مهمترین ابعاد این تحولات، پیشرفت همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی تهران و مسکو است. در دیدار محسن رضایی و پوتین، موضوع تکمیل کریدور بینالمللی شمال ـ جنوب و بهویژه پروژه راهآهن رشت ـ آستارا نیز مطرح شد؛ پروژهای که از حلقههای باقیمانده اتصال ریلی مسیر غربی این کریدور محسوب میشود.
اهمیت این مسیر تنها به درآمدهای ترانزیتی محدود نیست. تکمیل این شبکه میتواند ایران را به یکی از محورهای اصلی اتصال روسیه و بخشهایی از اوراسیا به آبهای جنوبی، خلیج فارس و بازارهای جنوب آسیا تبدیل کند. در چنین شرایطی، امنیت و ثبات ایران برای شرکای اقتصادی آن اهمیت بیشتری خواهد یافت و هرگونه درگیری نظامی گسترده میتواند منافع ترانزیتی، تجاری و انرژی بازیگران متعدد را تهدید کند.
اما شاید روشنترین پاسخ به روایت خالیشدن پشت ایران، نه در اظهارات دیپلماتیک، بلکه در رفتار عملی روسیه و چین در شورای امنیت سازمان ملل نهفته باشد. همین دو کشور در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ قطعنامه پیشنهادی آمریکا برای تمدید مأموریت هیئت کارشناسان نظارت بر تحریمهای ایران را وتو کردند. اقدامی که بهرغم حمایت ۱۱ عضو شورای امنیت از پیشنویس آمریکایی، مانع تصویب آن شد.
اروپا؛ از بازیگر جهانی تا تماشاگر تصمیمات بزرگ
نشست امروز از زاویه دیگری نیز حامل پیام مهمی است و آن چیزی جز تنزل موقعیت اروپا در معادلات قدرت جهانی نیست. قارهای که روزگاری خود را مرکز تصمیمگیری درباره جنگ و صلح جهان میدانست، اکنون شاهد آن است که رهبران آمریکا، روسیه و چین بدون حضور نمایندهای از اروپا، درباره مسائل راهبردی بینالمللی گفتوگو میکنند.
اتحادیه اروپا اگرچه همچنان از ظرفیتهای نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک برخوردار است، اما در تبدیل این ظرفیتها به قدرتی مستقل و تعیینکننده با مشکلات جدی روبهروست. وابستگی امنیتی به آمریکا، اختلافات داخلی و ناتوانی در تحمیل ابتکارهای مستقل در بحرانهای بزرگ، این اتحادیه را بیش از گذشته در موقعیت واکنش به تصمیمات دیگران قرار داده است. اروپایی که مدعی قدرت نرم و اثرگذاری دیپلماتیک بود، اکنون حتی برای تعیین سرنوشت مهمترین بحران امنیتی قاره خود نیز با خطر حاشیهنشینی مواجه شده است.
نگرانی ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، از تکرار کنفرانس یالتا نیز در همین چارچوب قابل فهم است. زلنسکی پیشتر هشدار داده بود که نمیخواهد نشست سه قدرت به «یالتای دوم، سوم یا چهارم» و تقسیم دوباره حوزههای نفوذ تبدیل شود. اشاره او به کنفرانس سال ۱۹۴۵ است؛ زمانی که سران آمریکا، شوروی و انگلیس درباره بخش مهمی از نظم پس از جنگ جهانی دوم تصمیم گرفتند.
در جهانی که اروپا برای یافتن جایگاهی مستقل در میزهای بزرگ قدرت تلاش میکند، ایران باید با اتکا به توان داخلی و بهرهگیری هوشمندانه از منافع مشترک خود با قدرتهای شرقی، جایگاهش را مستحکمتر کند. تفاوت بازیگر مؤثر با بازیگر حاشیهای همینجاست؛ یکی حتی در غیابش موضوع محاسبات قدرتهای بزرگ است و دیگری برای حضور در تصمیمات مربوط به امنیت خود نیز با مشکل روبهرو میشود.