انتشار کتاب خاطرات جو بایدن با عنوان «به من قول بده، آمریکا» در ۲۶ آبان، بار دیگر ابعاد پنهان و آشکار معادلات امنیتی هفتم اکتبر را به صحنه آورده است. بایدن در روایت خود از آن روز مینویسد: «در هفتم اکتبر، ارتش اسرائیل برای نخستین بار در تمام عمرم در موضع دفاعی قرار داشت؛ گیج و آشفته بود. پدافند هوایی اسرائیل در قدرت کامل نبود. اگر ایران تصمیم گرفته بود موشکها و پهپادهایش را شلیک کند، بسیاری از آنها به اهداف خود میرسیدند. اگر ایران و حزبالله حملهای را هماهنگ با حماس آغاز میکردند، میتوانست ضربهای وجودی برای اسرائیل باشد. آسیبپذیری سیاسی نتانیاهو نیز بر درگیری تأثیر میگذاشت.»
این روایت، فارغ از ارزیابیهای سیاسی بایدن، یک نکته مهم را آشکار میکند: از نگاه آمریکاییها نیز عملیات طوفانالاقصی بدون هماهنگی قبلی ایران و حزبالله انجام شده بود. این مسئله بار دیگر فرضیههایی را که از ابتدا تهران را مسئول مستقیم طراحی و اجرای عملیات معرفی میکردند، زیر سؤال میبرد و نشان میدهد شهید یحیی سنوار در طراحی و آغاز عملیات، تصمیمی مستقل اتخاذ کرده بود.
با گذشت سه سال، آسیبشناسی مسیر طیشده ضرورتی راهبردی است. یکی از ضعفهای جدی، تلقی نادرست برخی مراکز مطالعاتی و حلقههای مشورتی تصمیمساز در سیاست خارجی و حوزه نیروهای مسلح از ظرفیت تحمل اسرائیل در برابر جنگی طولانی بود. تصور اینکه تلآویو توان ورود به نبردی فرسایشی را ندارد، در کنار محاسبات محتاطانه، به واکنشهایی ناکافی در ماههای نخست پس از طوفانالاقصی انجامید؛ زمانی که اسرائیل همچنان با آسیبپذیریهای جدی مواجه بود و ورود همزمان همه اجزای محور مقاومت، از جمله ایران، میتوانست ضربهای بنیادین به این رژیم وارد کند.
از سوی دیگر، اعتراف بایدن نشان میدهد اسرائیل حتی پس از ترور شهید سلیمانی نیز از توان نظامی ایران ترس اساسی و جدی داشت و آمادگی ورود به جنگ مستقیم را نداشت. با این حال، سیاست صبر استراتژیک و احتیاطهای بیش از اندازه، که محصول رسوخ تفکر روحانی و ظریف در ساختار سیاسی و امنیتی کشور بود، در کنار ورود مرحلهای محور مقاومت، به تلآویو فرصت داد تا بهجای مواجهه همزمان با تمام ظرفیتهای منطقهای مقاومت، با اجزای آن یکبهیک درگیر شود. سوریه با کمک ترکیه از معادله خارج شد، حزبالله زیر ضربات سنگین قرار گرفت و مقاومت عراق نیز با فشار آمریکا محدود شد. اسرائیل در ادامه، با مشاهده کاهش ظرفیت عملیاتی محور مقاومت و پاسخهای کنترلشده ایران در عملیات وعده صادق ۱ و ۲، جسارت بیشتری یافت.
پاسخ به ترور شهید اسماعیل هنیه و ترور احتمالی شهید رئیسی نیز در شرایطی انجام شد که تأخیر، فشارهای سیاسی دولت پزشکیان و نقش ظریف بر محاسبات تصمیمگیری سایه انداخته بود؛ پاسخی که پس از ترور شهید نصرالله انجام شد و عملاً یکی دیگر از انگارههای احتیاط را به دشمن ارسال کرد.
این ارزیابی را میتوان در اظهارات بارنیا، رئیس موساد، در اکتبر ۲۰۲۶ نیز مشاهده کرد. او مدعی است: «پیش از حملات ایران (وعده صادق ۱ و ۲)، اسرائیل گرفتار نوعی ترس در برابر توان نظامی تهران بود، اما این حملات محاسبات تلآویو را تغییر داد و زمینه جنگ مستقیم بعدی، از جمله جنگ ۱۲روزه را فراهم کرد.»
برخلاف روایت بارنیا، بسیاری از کارشناسان معتقدند آنچه جسارت اسرائیل را افزایش داد، نه ضعف تکنولوژیک ایران، بلکه کنترل دامنه حملات، انتخاب محدود بانک اهداف و مدیریت پاسخ در عملیات وعده صادق ۱ و ۲ بود.
بازدارندگی بااحتیاط فرسوده شد
سه سال پس از طوفانالاقصی، اعتراف بایدن به آسیبپذیری اسرائیل در هفتم اکتبر و روایت رئیس موساد از تغییر محاسبات تلآویو پس از حملات ایران، دو سوی یک واقعیت را آشکار میکند؛ اسرائیل نه با اتکا به قدرت مطلق، بلکه در پی فرصتهای ازدسترفته، پاسخهای کنترلشده و مواجهه مرحلهای با محور مقاومت، از موقعیت شکننده اولیه به جسارت در جنگ مستقیم رسید. بازخوانی این مسیر، ضرورت اصلاح محاسبات راهبردی را برجسته میسازد.