تعبیر جهاد ابتدایی علیه استکبار در ابعادی منطقه‌ای در پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ امام امت، پرسش مهمی درباره حدود و قلمرو جهاد در مواجهه با نظام سلطه مطرح می‌کند: آیا جهاد صرفاً واکنشی به حمله نظامی دشمن است یا می‌تواند مقابله با مجموعه اقداماتی را نیز دربرگیرد که مسیر پیشرفت جامعه اسلامی را مسدود می‌کنند؟
۱. جهاد ابتدایی؛ دفاع از مسیر پیشرفت جامعه اسلامی
نقطه آغاز این بحث، توجه به مفهوم «سد عن سبیل‌الله» و موانعی است که دشمن در مسیر تحقق اهداف و پیشرفت جامعه اسلامی ایجاد می‌کند. نظام سلطه ممکن است با تجاوز نظامی، اما همچنین با تحریم اقتصادی، محاصره، تهاجم فرهنگی، ایجاد ناامنی و فشارهای سیاسی، مانع حرکت جامعه اسلامی به سوی دستاوردهای موردنظر خود شود. بنابراین، مسئله صرفاً دفاع از سرزمین در برابر حمله نظامی نیست؛ بلکه صیانت از امکان رشد و پیشرفت جامعه اسلامی نیز موضوعیت دارد.
جهاد ابتدایی لزوماً به معنای آغاز جنگ بدون وجود تهدید نیست؛ بلکه می‌تواند ناظر به ابتکار عمل در برابر اقداماتی باشد که اگرچه ممکن است نظامی نباشند، اما با هدف متوقف کردن حرکت جامعه اسلامی صورت می‌گیرند.
۲. از محاصره اقتصادی و فرهنگی تا مقابله نظامی
یکی از پرسش‌های اساسی این است که اگر دشمن پس از پایان یک درگیری نظامی، همچنان محاصره اقتصادی را ادامه دهد، با تهاجم فرهنگی و سیاسی مسیر پیشرفت را مسدود کند یا با ایجاد ناامنی، اهداف خود را دنبال کند، آیا جامعه اسلامی همچنان باید صرفاً در موقعیت واکنشی باقی بماند؟
اگر اقدامات دشمن در امتداد یک راهبرد سلطه‌گرانه برای جلوگیری از پیشرفت جامعه اسلامی باشد، مقابله با آن نیز می‌تواند از ظرفیت‌های متناسب، از جمله ظرفیت نظامی، برخوردار شود. در اینجا جهاد ابتدایی در واقع نوعی دفاع پیش‌دستانه از مسیر رشد و تحقق اهداف الهی جامعه اسلامی است؛ نه صرفاً واکنش به حمله نظامی آغازشده.
۳. نسبت جهاد ابتدایی با عصر غیبت
این برداشت، پرسش فقهی مهم دیگری را نیز مطرح می‌کند: آیا چنین جهادی الزاماً باید با دستور مستقیم امام معصوم(ع) انجام شود یا در عصر غیبت نیز امکان ورود به این عرصه وجود دارد؟ می‌توان از امکان اقدام در برابر موانع سلطه‌گرانه دشمن، بدون صدور دستور مستقیم معصوم(ع)، سخن گفت. البته تبیین مبانی فقهی، حدود اختیارات و شرایط تحقق چنین حکمی، نیازمند بررسی مستقل است.
۴. قلمرو جهاد؛ ملت ایران یا امت اسلامی؟
پرسش دیگر به گستره موضوع جهاد مربوط است. اگر ملاک، جلوگیری از مسدود شدن مسیر پیشرفت جامعه اسلامی و حرکت در سبیل‌الله باشد، آیا این مسئولیت صرفاً به ملت ایران محدود می‌شود یا سایر ملت‌های مسلمان را نیز دربرمی‌گیرد؟ با توجه به مفهوم امت واحد اسلامی، نمی‌توان این پرسش را نادیده گرفت. باید بررسی کرد که مقابله با موانع پیشرفت دیگر جوامع اسلامی چه جایگاهی در این چارچوب دارد.
اهمیت این برداشت از جهاد ابتدایی در آن است که موضوع جهاد را از دفاع صرفاً سرزمینی و نظامی فراتر می‌برد و آن را به صیانت از مسیر پیشرفت و تحقق اهداف الهی جامعه اسلامی پیوند می‌زند. معیار اصلی صرفاً آغاز یا عدم آغاز حمله نظامی نیست؛ بلکه باید دید آیا دشمن با اقدامات مختلف خود درصدد مسدود کردن مسیر رشد جامعه اسلامی است یا خیر. بر همین اساس، جهاد ابتدایی می‌تواند مفهومی ناظر به مقابله فعال با نظام سلطه در عرصه‌های مختلف باشد؛ مفهومی که تبیین دقیق مبانی فقهی، حدود اجرایی و قلمرو امت اسلامی آن، از مهم‌ترین ضرورت‌های این طرح مسئله می باشد.
