سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، بار دیگر غیبت معنادار بانوی دو عالم را در سینمای ایران به یاد می‌آورد. در کشوری که نام و یاد ایشان در مناسبت‌های مذهبی، آیین‌های خانوادگی، فرهنگ عمومی و حافظه تاریخی مردم حضوری عمیق دارد، هنوز یک اثر سینمایی شاخص و ماندگار که زندگی و شخصیت حضرت صدیقه طاهره(س) را موضوع اصلی روایت خود قرار دهد، شکل نگرفته است. البته نمی‌توان ادعا کرد که هیچ تلاشی در این زمینه صورت نگرفته است. برخی آثار نمایشی و تجربه‌های محدود دیگر نشان می‌دهند که این موضوع گاه مورد توجه هنرمندان قرار گرفته، اما فاصله این تلاش‌های پراکنده با یک جریان جدی و حرفه‌ای سینمایی همچنان بسیار زیاد است. پرسش اصلی این است که چرا سینمای ایران، با همه ادعاهایش در مواجهه با یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت اعتقادی جامعه چنین فاصله‌ای دارد؟
حضرت فاطمه زهرا(س) در فرهنگ شیعی، شخصیتی با ابعاد گسترده معنوی، اجتماعی، سیاسی و خانوادگی است. اهمیت ایشان به اندازه‌ای است که رهبر شهید انقلاب بارها از آن حضرت به عنوان الگوی کامل زن مسلمان یاد کرده و بر جامعیت شخصیت ایشان در عرصه‌های گوناگون زندگی تأکید داشته‌اند. زندگی بانوی دو عالم، از حضور در خانواده پیامبر اکرم(ص) و تربیت فرزندان تا دفاع از ولایت و کنشگری در تحولات سیاسی صدر اسلام، ظرفیت‌های روایی کم‌نظیری دارد. با این حال، سهم این شخصیت در سینمای ایران به چند تجربه محدود و پراکنده تقلیل یافته است.
البته در بررسی کارنامه آثار هنری مرتبط با حضرت زهرا(س) نباید از تلاش‌های انجام‌شده چشم‌پوشی کرد. انیمیشن «بانوی بهشتی» که در سال ۱۳۹۷ توسط مرکز تولید و نشر دیجیتال انقلاب اسلامی تولید شد، یکی از نمونه‌های مشخص در این زمینه است که به واقعه شهادت حضرت فاطمه(س) می‌پردازد. در عرصه تئاتر نیز آثاری مانند «کوچه‌های مدینه» نوشته محمد عزیزی، «بانوی بی‌نشان» نوشته سیدحسین فدایی حسین و مجموعه نمایشنامه «بانوی نامیرا» تلاش‌هایی برای بازنمایی بخش‌هایی از زندگی و مصائب آن حضرت بوده‌اند. نمایش «فاطمه» به نویسندگی و کارگردانی مریم شعبانی نیز در همین مسیر قرار می‌گیرد.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که موضوع حضرت زهرا(س) اساساً فاقد امکان هنری و دراماتیک نیست. با این حال، فاصله میان این آثار محدود و پراکنده با تولید یک فیلم سینمایی بزرگ، پژوهش‌محور و ماندگار همچنان محسوس است. نمی‌توان چند انیمیشن، نمایشنامه و تجربه نمایشی را معادل شکل‌گیری یک جریان سینمایی دانست. سینمای ایران در روایت زندگی پیامبران و شخصیت‌های مذهبی تجربه‌های موفقی را پشت سر گذاشته است. بنابراین پرسش از غیبت حضرت زهرا(س) در این میان جدی‌تر می‌شود.
مسئله را باید جای دیگری جست‌وجو کرد؛ در اقتصاد سیاسی سینمای ایران و آرایش نیروهایی که مناسبات تولید، سرمایه، مدیریت و اعتباربخشی به آثار را شکل می‌دهند. وقتی بخشی از واقعیت اعتقادی جامعه پیشاپیش با برچسب‌هایی مانند شعارزدگی و سفارشی بودن مواجه می‌شود، طبیعی است که سرمایه‌گذار و تولیدکننده نیز برای ورود به این عرصه انگیزه کمتری داشته باشند. سینمایی که برای نمایش انواع سبک‌های زندگی محدودیتی برای خود قائل نیست، چرا در مواجهه با ایمان و اعتقادات مردم چنین محتاط می‌شود؟
البته ساخت فیلم درباره حضرت زهرا(س) به پژوهش تاریخی، مشاوره دینی، فیلمنامه قدرتمند و امکانات فنی متناسب نیاز دارد. اما راه‌حل صرفاً اختصاص بودجه و سفارش تولید نیست. اگر قرار است اثری در شأن بانوی دو عالم ساخته شود، باید مناسبات اقتصادی و فرهنگی سینما نیز امکان شکل‌گیری چنین تجربه‌ای را فراهم کنند. برای ساخت فیلمی ماندگار درباره حضرت زهرا(س)، ابتدا باید یک انقلاب در مناسبات سینمایی صورت‌بندی کرد؛ باید میزانسن را تغییر داد. نه فقط میزانسن دوربین و بازیگر، بلکه میزانسن قدرت و اندیشه در سینمای ایران را. وگرنه حضرت زهرا(س) همچنان در زندگی مردم ایران حاضر خواهد بود و سینمای ما همچنان مشغول تماشای واقعیتی دیگر!
