نویسنده: مسعود حنیفی
روزنامه‌نگار
سینمای مستند فلسطین در سال‌های اخیر با آثاری چون نازا و سرزمین دیگری نیست توجه جهانیان را به خود جلب کرده است. البته باید در نظر داشت که این فیلم‌ها تلاش می‌کنند رنج روزمره مردم غزه و کرانه باختری را به تصویر بکشند، اما این همه موضوع نیست. جشنواره‌های بین‌المللی از این آثار استقبال شایانی به عمل آورده‌اند تا به زعم خود صدای مظلومان را به گوش مخاطبان غربی برسانند و در همین راستا، مستندهایی نظیر پنج دوربین شکسته و شهرک‌نشینان گام‌های موردنظر را برای تعریف در اکوسیستم جشنواره‌ها برداشته‌اند و قصدشان ورود به مسئله خشونت نظامیان صهیونیست است. با این حال نگاه دقیق‌تر به این آثار نشان می‌دهد که روایت آن‌ها از منازعه دارای چارچوب‌های مشخصی است. این فیلم‌ها در نهایت به جای ریشه‌یابی کامل فاجعه به دنبال ارائه راه‌حل‌های دیپلماتیک هستند و همین رویکرد باعث شده تا انتقاد آن‌ها از ماهیت استعماری رژیم صهیونیستی در هاله‌ای از ابهام باقی مانده و نتوانند فراتر از مرزهای پذیرفته‌شده در محافل غربی حرکت کنند.
مستند «نازا» روایتی تکان‌دهنده از زندگی و مقاومت روزمره فلسطینیان است که با زبانی هنری و تأثیرگذار توانسته توجه منتقدان بین‌المللی را به خود جلب کند. این اثر با نمایش تلاش‌های مردم در برابر تخریب خانه‌هایشان و یورش‌های مداوم شهرک‌نشینان افراطی، تصویری عریان از آپارتاید ارائه می‌دهد. در سوی دیگر، «پنج دوربین شکسته» نیز با لنزهای خردشده‌اش مقاومت مسالمت‌آمیز روستای بودروس را ثبت کرده است. این آثار سینمایی بدون شک ارزشمند هستند و جنایات روزمره را افشا می‌کنند. دوربین‌ها آوارگی و محاصره و تحقیر روزانه را ثبت می‌کنند تا وجدان جهانی را بیدار نگه دارند. اما در پس این تصاویر دردناک، یک غیبت بزرگ احساس می‌شود.
غیبت نقد رادیکال و بنیادین از ایدئولوژی صهیونیسم. سازندگان این مستندها ترجیح می‌دهند اشغالگری را یک انحراف یا یک خطای سیاست‌مداران بدانند، نه یک پروژه استعماری طراحی‌شده از همان ابتدا. آن‌ها به جای مواجهه با ریشه‌های فکری این رژیم، به توصیف عوارض جانبی آن بسنده می‌کنند. این رویکرد در سینمای مستند جهان بازتاب‌دهنده یک چارچوب لیبرال و غربی است. نهادهای غربی آثاری را می‌پذیرند که درون مرزهای امن دیپلماسی حرکت کنند، زیرا ایده دو دولت به عنوان یک راه‌حل مسالمت‌آمیز و منطقی در این آثار ترویج می‌شود. فیلم‌سازان تصور می‌کنند با ترسیم مرزهای سال ۱۹۶۷ و تقسیم سرزمین می‌توانند به عدالت و همین‌طور احقاق حقوق خود دست یابند.
آن‌ها فراموش می‌کنند که این ایده دو دولتی یک طرح تحمیلی و دروغین بوده که هرگز قابلیت اجرا نداشته است. رژیم صهیونیستی هرگز اجازه تشکیل یک دولت فلسطینی مستقل و دارای حاکمیت واقعی را نخواهد داد. با وجود این، مستندسازان لیبرال همچنان بر طبل این ایده توهمی می‌کوبند تا شاید توجه جهانیان را به میز مذاکره و قبول شرایط جنایتکاران صهیونیست به سرکردگی نتانیاهو تن دهند.
آن‌ها از بیان این واقعیت ساده هراس دارند که موجودیت ساختار رژیم بر پایه پاکسازی قومی و اشغالگری بنا شده و نگاه غربی به این آثار همواره بدون عینک لیبرالیسم اساساً ممکن نیست. در واقع آن‌ها می‌خواهند فلسطینیان را مظلوم و اسرائیلی‌ها را گاهی پشیمان نشان دهند. این دوگانه‌سازی اخلاقی از مواجهه با یک حقیقت بزرگ فرار می‌کند. حقیقتی که می‌گوید کل پروژه صهیونیسم بر پایه نسل‌کشی و غصب سرزمین بنا شده است.
مستندسازان غربی و حتی برخی روشنفکران بومی ترجیح می‌دهند از واژگانی نظیر تضاد و منازعه و اشغال استفاده کنند و اصل مسئله را نادیده بگیرند. القصه، آن‌ها از به کار بردن کلماتی چون استعمار و آپارتاید ساختاری و پاکسازی قومی پرهیز می‌کنند. دلیل این عدم صراحت در نقد رژیم صهیونیستی، ترس از برچسب افراط‌گرایی و از دست دادن مخاطب عام است. چون می‌دانند وقتی یک فیلم‌ساز وارد حوزه نقد صهیونیسم شود، با طوفانی از اتهامات و سانسور مواجه خواهد شد و حتی ممکن است به راحتی بایکوت شود.
به همین دلیل آن‌ها ترجیح می‌دهند جنبه‌های انسانی اشغالگر را نیز به تصویر بکشند و او را قربانی شرایط بدانند. در نهایت این مستندها با ترویج ایده دروغین دو دولتی، ناخواسته به مشروعیت‌بخشی به اصل وجود این رژیم کمک می‌کنند. آن‌ها به جای دعوت به استعمارزدایی کامل و بازگشت به حقوق حقه مردم بومی، به دنبال اصلاحات جزئی درون یک ساختار معیوب و غاصب هستند و همین محافظه‌کاری ایدئولوژیک مانع از تبدیل شدن این آثار به سلاحی کارآمد در خدمت رهایی‌بخشی فلسطین می‌شود. فیلم‌سازان از ترس برچسب افراط‌گرایی از این مرز سرخ عبور نمی‌کنند و عدالت را قربانی مصلحت‌اندیشی می‌سازند.
سینمای مستند فلسطین در سال‌های اخیر با آثاری چون نازا و سرزمین دیگری نیست توجه جهانیان را به خود جلب کرده است. البته باید در نظر داشت که این فیلم‌ها تلاش می‌کنند رنج روزمره مردم غزه و کرانه باختری را به تصویر بکشند، اما این همه موضوع نیست. جشنواره‌های بین‌المللی از این آثار استقبال شایانی به عمل آورده‌اند تا به زعم خود صدای مظلومان را به گوش مخاطبان غربی برسانند و در همین راستا، مستندهایی نظیر پنج دوربین شکسته و شهرک‌نشینان گام‌های موردنظر را برای تعریف در اکوسیستم جشنواره‌ها برداشته‌اند و قصدشان ورود به مسئله خشونت نظامیان صهیونیست است. با این حال نگاه دقیق‌تر به این آثار نشان می‌دهد که روایت آن‌ها از منازعه دارای چارچوب‌های مشخصی است. این فیلم‌ها در نهایت به جای ریشه‌یابی کامل فاجعه به دنبال ارائه راه‌حل‌های دیپلماتیک هستند و همین رویکرد باعث شده تا انتقاد آن‌ها از ماهیت استعماری رژیم صهیونیستی در هاله‌ای از ابهام باقی مانده و نتوانند فراتر از مرزهای پذیرفته‌شده در محافل غربی حرکت کنند.
