نویسنده: وحید ناظری
روزنامه‌نگار
واکنش اخیر عادل فردوسی‌پور به انتقادها درباره بلند نشدن هنگام پخش سرود جمهوری اسلامی در مراسم تشییع حمید علیدوستی، از خود آن اتفاق قابل تأمل‌تر است. فردوسی‌پور در برنامه فوتبال ۳۶۰ از ناراحتی خود بابت اتهام‌هایی نظیر وطن‌فروشی و ضدایرانی بودن سخن گفته و در دفاع از خود به پیشنهادهای چندمیلیون‌دلاری خارجی، ماندن در ایران، تدریس در دانشگاه شریف و تلاش برای حفظ نخبگان در کشور اشاره کرده است. اما پرسش اصلی اینجاست: چه کسی از او درباره پیشنهادهای خارجی پرسیده بود؟
انتقادها درباره یک رفتار مشخص بود، اما پاسخ فردوسی‌پور به جای روشن کردن همان رفتار، به دفاع از کارنامه حرفه‌ای و اثبات وطن‌دوستی شخصی تغییر مسیر داد. گویی چون پیشنهادهای مالی خارجی را نپذیرفته و در ایران مانده، دیگر کسی حق ندارد درباره رفتارش در برابر یک نماد ملی سؤال کند. این استدلال، حتی اگر تمام ادعاهای مطرح‌شده درباره پیشنهادهای خارجی را بپذیریم، پاسخ پرسش اولیه نیست. ماندن در ایران ارزشمند است، اما نمی‌تواند به مصونیت از نقد تبدیل شود.
فردوسی‌پور در ادامه می‌گوید وطن‌پرستی و ایران‌دوستی متعلق به قشر خاصی نیست. این گزاره درست است، اما نتیجه‌ای که از آن می‌گیرد محل بحث است. اتفاقاً چون وطن متعلق به همه ایرانیان است، رفتار چهره‌های شناخته‌شده در برابر نمادهای مشترک نیز می‌تواند موضوع پرسش عمومی باشد. نقد یک رفتار به معنای انحصاری کردن وطن‌دوستی نیست. کسی هم که درباره این رفتار سؤال می‌کند، لزوماً مدعی مالکیت انحصاری مفهوم وطن نیست.
در این میان علی دایی نیز کنار فردوسی‌پور قرار می‌گیرد. دایی که سال‌ها با پیراهن تیم ملی و بازوبند کاپیتانی نماینده ایران بوده، در این ماجرا با پرسش مشابهی مواجه شده است. البته میان این دو تفاوتی وجود دارد: فردوسی‌پور دست‌کم در برابر انتقادها موضع گرفته و توضیح داده، اما پاسخ او همچنان پرسش اصلی را بی‌پاسخ گذاشته است. درباره دایی نیز سکوت در برابر پرسش‌های عمومی، جای توضیح را نمی‌گیرد.
مسئله نه پیشنهادهای خارجی است، نه تعداد سال‌های اقامت در ایران و نه افتخارات فوتبالی. مسئله نسبت میان اعتبار اجتماعی و مسئولیت عمومی است. فردوسی‌پور و دایی سال‌ها از اعتماد و علاقه مردم سرمایه اجتماعی ساخته‌اند. این سرمایه، امتیازی برای فرار از پرسشگری نیست. وطن را نمی‌توان به قلک اعتبار شخصی تبدیل کرد و هرگاه درباره رفتاری سؤال شد، به موجودی آن قلک اشاره کرد. آقای فردوسی‌پور! کسی از شما نخواست برای اثبات ایرانی بودن، رزومه‌تان را ارائه کنید. سؤال درباره یک رفتار مشخص بود. پاسخ هم بهتر بود درباره همان رفتار باشد.
