مسئله محاصره ایران به آزمونی برای اراده سیاسی و توان عملیاتی کشور در برابر راهبرد فشار حداکثری آمریکا تبدیل شده است. از یک سو، دیپلماسی منفعلانه و فریبخورده پزشکیان، عراقچی و قالیباف که نمود آن را در اسلامآباد، فاصله میان آتشبس تا انعقاد این تفاهم و سرانجام آشکارشدن ماهیت فریبکارانه آن میتوان مشاهده کرد، فرصت بیشتری برای دشمن فراهم کرد تا بر ضعف در بدنه اقتصادی ایران یقین پیدا کرده و بر محاصره اقتصادی و دریایی متمرکز شود. از سوی دیگر، ضعف مدیریت اقتصادی و عملکرد مدیران بیکفایت دولت پزشکیان که هنوز نتوانستهاند اقتضائات اداره کشور در وضعیت جنگی را درک کنند، فشار دشمن را تشدید کرده است.
در این میان اگر در زمان تفاهمنامه اسلامآباد و به دلیل ملاحظات مربوط به حفظ آن تفاهم، برخورد دیگری با محاصره میشد و اجازه تثبیت آن داده نمیشد، شرایط امروز آسانتر بود؛ چرا که اعمال محاصره اساساً یک راهبرد نظامی است.
وحدت واشنگتن بر سر محاصره ایران
نکته قابلتوجه آن است که تداوم محاصره دریایی ایران از معدود موضوعاتی است که دو حزب جمهوریخواه و دموکرات آمریکا، با وجود اختلافات سیاسی و انتخاباتی، درباره آن اشتراک نظر دارند. در همین چارچوب، دیوید پترائوس، رئیس سابق سیا در دولت اوباما، در یادداشتی در والاستریت ژورنال بر ضرورت حفظ محاصره دریایی تأکید کرده است.
پترائوس با اشاره به صادرات روزانه ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت ایران پیش از آغاز محاصره در اواسط آوریل، مدعی است این فشار توانسته صادرات نفت و تجارت دریایی ایران را بهشدت محدود کند. او همچنین تقویت حفاظت دریایی، پاکسازی مینها و استفاده از مسیرهای جایگزین فجیره و ینبع برای صادرات انرژی کشورهای عربی را پیشنهاد میکند؛ نسخهای که هدف آن حفظ فشار بر ایران و جلوگیری از آسیب گسترده به بازار جهانی انرژی است.
پترائوس این تقابل را رقابت میان «ساعت تهران» و «ساعت واشنگتن» مینامد؛ یعنی سنجش میزان تحمل ایران در برابر کاهش درآمدهای نفتی و محدودیت تجارت در مقابل میزان تحمل افکار عمومی آمریکا در برابر گرانی انرژی و هزینههای تقابل. ترجمه روشن این نسخه آن است که واشنگتن میخواهد زمان برای ایران پرهزینهتر و برای آمریکا قابلتحملتر باشد.
در همین راستا، اسکات بسنت، وزیر خزانهداری دولت ترامپ و ریچارد نفیو، معمار تحریمهای ایران در دولت اوباما، نیز بر استمرار فشار اقتصادی تأکید داشتهاند. نفیو بهویژه بر ضرورت تقویت دوگانه «معیشت یا جنگ» در فضای داخلی ایران از طریق ابزارهایی مانند محاصره حساب باز کرده است. محاسبه این جریان آن است که فشار خارجی در کنار سوءمدیریت پزشکیان، شکاف میان تصمیمگیران و جامعه را افزایش دهد و توان اداره کشور در شرایط جنگی را فرسوده کند.
نفتکشها در خارک
در چنین شرایطی، دو روز قبل ابتدا تانکر ترکرز و سپس شماری از رسانههای آمریکایی از آمادگی ایران برای بارگیری نفت با سوپرنفتکشها در جزیره خارک و عزیمت احتمالی محمولههای نفتی خبر دادند. المانیتور نیز گزارش داد بیش از ۱۴ نفتکش ایرانی در نزدیکی جزیره خارک مستقر شدهاند و احتمالاً برای مأموریت شکستن محاصره دریایی آمریکا آماده میشوند؛ مأموریتی که ممکن است بهزودی آغاز شود.
همزمان، گزارشهایی از هشدار ایران درباره پیامد تعرض به نفتکشهایش منتشر شده است؛ هشداری با این مضمون که اصابت حتی یک گلوله به بدنه یک نفتکش ایرانی میتواند پایانههای نفتی منطقه، از جمله تأسیسات امارات، عربستان، کویت و قطر را در معرض پاسخ متقابل قرار دهد. این پیام روشن میکند که محاصره دریایی، برخلاف محاسبات واشنگتن، نمیتواند بدون درنظرگرفتن هزینههای منطقهای آن دنبال شود.
خبرگزاری فارس نیز در گزارشی با عنوان «تکرار ایده فریدون وسط جنگ ایران و آمریکا» به طرح ایده کاروان نفتکشها پرداخت. این گزارش با ارجاع به شاهنامه و عبور فریدون از اروندرود، بر این ایده تأکید میکند که ایران نباید برای عبور از محاصره منتظر اجازه آمریکا بماند. در این چارچوب، کاروان نفتکش بهعنوان نمادی از تبدیل توانایی عملیاتی به اراده آشکار سیاسی معرفی شده است.
گزارش فارس همچنین به ظرفیتهای صادراتی ایران، مسیر جاسک، شبکه فروش نفت به چین و توان ناوگان دریایی کشور برای عبور از محدودیتهای تحریمی اشاره میکند. عراقچی نیز در همین زمینه اعلام کرده است: «هر تلاشی برای صادرات نفت و شکست محاصره میکنیم.»
آمارهای مربوط به خروج نفت از تنگه هرمز نیز تصویر معناداری از وضعیت ارائه میدهد. بررسی بازه ۲۲ تا ۲۸ آبان نشان میدهد میزان نفت خارجشده از تنگه تا روز ۲۸ آبان به حدود ۱.۳ میلیون کاهش پیدا کرده است. همچنین براساس گزارش بلومبرگ در ۱۹ نوامبر، تردد تانکرهای LNG از روزانه ۸ شناور به ۲ شناور کاهش یافته است. این تحولات نشان میدهد حملات به شناورهای متخلف در محدوده تنگه هرمز نیز بر جریان انرژی اثرگذار بوده است. بنابراین ادعای بیاثر بودن اقدامات ایران با واقعیت آماری سازگار نیست.
واشنگتن نگران پاسخ ایران است
در همین حال، اکسیوس گزارش داده است کاخ سفید از پنتاگون و کارشناسان اطلاعاتی خواسته ارزیابی خود را درباره واکنش ایران به سناریوهای مختلف حمله طراحیشده از سوی ارتش آمریکا ارائه کنند. پرسش مهمتر ترامپ این بوده است که آیا اساساً گزینههایی وجود دارد که واکنش تلافیجویانه و ویرانگر ایران علیه تأسیسات نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس را در پی نداشته باشد؟
این پرسش بهخوبی نشان میدهد که حتی در محاسبات امنیتی آمریکا نیز احتمال گسترش جنگ به زیرساختهای انرژی منطقه، یک نگرانی جدی است. بهویژه آنکه امارات متحده عربی با همراهی تمامقد آمریکا و رژیم صهیونیستی، در تلاش برای تضعیف کنترل ایران بر تنگه هرمز و کمک به محاصره دریایی کشور قرار دارد.
محاصرهشکنی با تغییر آرایش داخلی
در صورت آغاز عملیات محاصرهشکنی و مقابله نظامی آمریکا با نفتکشهای ایرانی، تهران باید از پیش برای پاسخ رعدآسا و سنگین و پرخسارت به پایانههای نفتی کشورهای حوزه خلیج فارس آماده باشد؛ بهگونهای که واشنگتن نتواند تعرض به تجارت ایران را اقدامی کمهزینه تلقی کند. هرگونه تهدید علیه زیرساختهای انرژی منطقه باید در محاسبات طرف مقابل جدی گرفته شود، اما مهمتر از آن، جلوگیری از تبدیل فشار خارجی به بحران داخلی است.
در این میان، نباید اجازه داد جریانهای سیاسی مدافع سازش، از جمله چهرههایی مانند ظریف یا حتی شخص پزشکیان، با مواضع هراسافکنانه و تضعیفکننده، پشت نیروهای مسلح و راهبرد دفاعی کشور را خالی کنند.
از سوی دیگر، محاصرهشکنی صرفاً با اعزام نفتکش به آبهای آزاد محقق نمیشود. تیم مدیریتی حوزه نفت و گاز، وزارت راه و شهرسازی، گمرکات، بانک مرکزی و وزارت اقتصاد باید متناسب با شرایط جنگی عزل و عوض شود. تشریفات زائد اداری، بروکراسی فرساینده و موانعی که تجارت زمینی و دریایی ایران، بهویژه از مسیر دریای کاسپین، را مختل میکنند، دیگر قابل تحمل نیستند. کشور در وضعیت عادی اقتصادی قرار ندارد که همچنان با همان قواعد و مدیران و رویههای ناکارآمد اداره شود.
محاصره شکنی باطل السحر نقشه جدید آمریکا
هر دو حزب جمهوریخواه و دموکرات، محاصره را بهعنوان جایگزین و مکمل فشار نظامی علیه ایران انتخاب کردهاند. واشنگتن میخواهد ساعت تهران زودتر از پا بیفتد؛ پاسخ ایران باید نشان دهد که محاصره، نه ابزار تسلیم، بلکه نقطه آغاز بازتعریف هزینههای فشار علیه کشور خواهد بود. در این راستا، حرکت نفتکشها نخستین گام برای محاصرهشکنی است.