ناترازی گاز امسال نیز مهمان کشورمان است؛ ناترازی‌ای که دلایل عمده‌ای دارد و محصول تصمیم‌گیری مسئولان در ادوار مختلف است. تولید برق سال‌ها به گاز وابسته بود و متنوع نبودن سبد انرژی، این بخش را آسیب‌پذیر کرد. در فصل سرد سال که تقاضای گاز در بخش خانگی و تجاری افزایش می‌یافت، به نیروگاه‌ها سوخت جایگزین داده می‌شد و در برخی موارد، مردم ناچار به تحمل خاموشی بودند. از سوی دیگر، حمله دشمن آمریکایی و رژیم صهیونیستی به چهار پالایشگاه گازی در پارس جنوبی، ناترازی را تشدید کرد. کارشناسان معتقدند برای رفع این مشکلات باید اقداماتی مانند انعقاد قراردادهای گازی با ترکمنستان و روسیه و همچنین متنوع‌سازی تولید برق انجام می‌شد. هرچند در خصوص توسعه پنل‌های خورشیدی گام‌هایی برداشته شد، اما همچنان بار اصلی تولید برق بر دوش گاز است و در زمینه دیپلماسی گازی، علی‌رغم تمایل طرف‌های خارجی مانند روسیه، اتفاق خاصی را شاهد نیستیم.
حالا ایران در آستانه زمستانی دیگر با مسئله ناترازی گاز روبه‌روست؛ مسئله‌ای که پیامدهای آن تنها به بخش خانگی محدود نمی‌شود و می‌تواند تأمین سوخت صنایع و نیروگاه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت واردات گاز از روسیه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گاز جهان، می‌تواند بخشی از گزینه‌های مدیریت عرضه باشد؛ با این حال، توافقی که ماه‌هاست درباره آن مذاکره می‌شود، هنوز به قرارداد نهایی و برنامه قطعی تحویل نرسیده است.
امروز، چهارم آبان‌ماه، نشست کشورهای صادرکننده گاز در مسکو آغاز شده است؛ نشستی که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، نیز در آن حضور دارد. سرپرست وزارت نفت هم برای شرکت در این رویداد، دیروز به روسیه سفر کرد. در چند روز گذشته، طرح‌هایی همراه با جمله‌ای از رئیس‌جمهور (مسعود پزشکیان: «ما صرفه‌جویی را از خودمان در دولت شروع می‌کنیم. کمک کنید با هم دشمن را شکست دهیم.») در فضای مجازی منتشر شده است. همچنین محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، دیروز بر ضرورت بسیج ملی برای کاهش ۱۰ درصدی مصرف گاز به‌منظور عبور از زمستان پیش رو تأکید کرده است.
کنار هم قرار گرفتن این دو رویداد، یک پرسش مهم را پیش می‌کشد؛ اینکه در شرایطی که مسئولان از ضرورت صرفه‌جویی و مدیریت مصرف سخن می‌گویند، چرا قرارداد واردات گاز از روسیه هنوز نهایی نشده و چه زمانی قرار است ظرفیت همکاری با این شریک راهبردی به تأمین واقعی انرژی کشور کمک کند؟
شراکت راهبردی؛ فراتر از تفاهم‌نامه‌ها
روابط اقتصادی ایران و روسیه در چهار سال گذشته گسترش یافته است. تجارت دو کشور که در سال ۲۰۲۲ حدود ۳.۶۶ میلیارد دلار بود، در سال ۲۰۲۳ تقریباً در همان سطح باقی ماند و در سال ۲۰۲۴، بر اساس آمارهای اعلام‌شده، به حدود ۴.۸ میلیارد دلار رسید. با وجود این، روند کلی نشان می‌دهد که تهران و مسکو در سال‌های اخیر برای توسعه مبادلات اقتصادی تلاش کرده‌اند. در دولت سیزدهم، توسعه روابط با روسیه در دستور کار سیاست خارجی و اقتصادی قرار گرفت. عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، پیوستن به گروه بریکس و امضای توافق تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا، از جمله تحولاتی بود که مسیر همکاری‌های منطقه‌ای ایران را گسترش داد.
در حوزه انرژی نیز شرکت گازپروم روسیه و شرکت ملی نفت ایران در تیرماه ۱۴۰۱ تفاهم‌نامه‌ای با ارزش اعلام‌شده حدود ۴۰ میلیارد دلار برای همکاری در توسعه میدان‌های نفت و گاز و برخی پروژه‌های زیرساختی امضا کردند. در دولت چهاردهم نیز این مسیر ادامه یافت. تفاهم‌نامه بررسی و سازمان‌دهی صادرات گاز روسیه به ایران در ژوئن ۲۰۲۴ به امضا رسید و در دی‌ماه ۱۴۰۳، هم‌زمان با سفر رئیس‌جمهور به مسکو، دو کشور پیمان مشارکت جامع راهبردی را امضا کردند. این پیمان، همکاری‌های اقتصادی، انرژی، حمل‌ونقل و دیگر حوزه‌های دوجانبه را در بر می‌گیرد.
این تحولات نشان می‌دهد که چارچوب‌های سیاسی و حقوقی توسعه همکاری‌ها تا حد زیادی شکل گرفته‌اند؛ اما افزایش تعداد توافق‌نامه‌ها به‌تنهایی معیاری برای سنجش موفقیت روابط اقتصادی نیست. معیار مهم‌تر آن است که چه میزان از این توافق‌ها به سرمایه‌گذاری، تجارت پایدار و پروژه‌های عملیاتی تبدیل شده‌اند. پرونده واردات گاز روسیه نمونه‌ای از همین فاصله میان توافق و اجراست.
چراغ سبز روسیه، قرارداد نهایی کجاست؟
مذاکرات ایران و روسیه برای واردات گاز از مسیر آذربایجان از سال ۲۰۲۴ وارد مرحله رسمی‌تری شد. در دی‌ماه ۱۴۰۳، مقام‌های روسیه اعلام کردند که در مرحله نخست، امکان انتقال حدود ۱.۸ تا ۲ میلیارد مترمکعب گاز در سال به ایران وجود دارد و ظرفیت بالقوه همکاری در مراحل بعدی می‌تواند تا ۵۵ میلیارد مترمکعب در سال افزایش یابد. در ماه‌های بعد، مقام‌های دو کشور بارها از پیشرفت مذاکرات و نزدیک شدن به توافق نهایی خبر دادند.
در تیرماه ۱۴۰۵ نیز محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت وقت، اعلام کرد که مفاد اصلی قرارداد تجارت گاز مورد توافق قرار گرفته و برنامه‌ریزی برای نهایی کردن آن در حال انجام است. با این حال، در خرداد امسال، سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، گفته بود که قیمت گاز و سازوکار پرداخت همچنان از موضوعات حل‌نشده مذاکرات هستند. در مهرماه نیز مقام‌های دو کشور همچنان از بررسی جزئیات قرارداد و مسیر انتقال سخن گفتند.
اهمیت این قرارداد زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت عرضه و مصرف گاز در داخل کشور در نظر گرفته شود. در فصل سرد، افزایش مصرف خانگی فشار بیشتری بر شبکه گاز وارد می‌کند و در صورت محدودیت عرضه، صنایع و نیروگاه‌ها نیز با محدودیت تأمین سوخت مواجه می‌شوند. چنین وضعیتی می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد، فعالیت واحدهای صنعتی را مختل کند و بر تأمین برق نیز اثر بگذارد.
توافق گازی در مراحل پایانی است
حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، دیروز پس از ورود به روسیه برای شرکت در هشتمین نشست سران و بیست‌وهشتمین نشست وزارتی مجمع کشورهای صادرکننده گاز، با بیان اینکه ایران یکی از کشورهای بنیان‌گذار مجمع کشورهای صادرکننده گاز است، گفت: «مذاکرات مهمی در حوزه انرژی داریم که در سطح سران برگزار خواهد شد و رئیس‌جمهور نیز در این اجلاس حضور دارد.»
وی افزود: «درباره جنایاتی که دشمن کشورمان مرتکب شده و به زیرساخت‌های انرژی آسیب وارد کرده است، بحث خواهیم کرد.» بورد تأکید کرد: «آقای پوتین و آقای پزشکیان که در ترکمنستان دیدار داشتند، درباره قرارداد گازی صحبت کردند و اکنون این قرارداد وارد مرحله فنی و نهایی شده است. دوستان فنی روس هم در حال انجام کار از مسیر آذربایجان هستند.»
سرپرست وزارت نفت ادامه داد: «مشارکت ایران و روسیه در حوزه انرژی تنها به حوزه گاز ختم نمی‌شود و روس‌ها در چهار میدان نفتی مشغول به کار هستند که این میدان‌ها پیشرفت مناسبی هم دارند. البته ما محدود به این قراردادها نیستیم و توسعه تجارت در حوزه‌های مختلف، از جمله انرژی را دنبال می‌کنیم.
چرا سوآپ گاز به همکاری پایدار تبدیل نشد؟
ظرفیت همکاری ایران و روسیه نباید به خرید گاز محدود بماند. موقعیت جغرافیایی ایران، شبکه گسترده خطوط انتقال و دسترسی به کشورهای همسایه، امکان توسعه تجارت منطقه‌ای گاز و اجرای طرح‌های سوآپ و ترانزیت را فراهم می‌کند. در این الگو، ایران می‌تواند گاز یک کشور را دریافت و معادل آن را در نقطه دیگری تحویل دهد یا با فراهم کردن مسیر انتقال، از محل خدمات ترانزیتی درآمد کسب کند.
ایران در سال‌های گذشته تجربه انتقال گاز ترکمنستان به آذربایجان از مسیر خاک خود را داشته است؛ با این حال، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که قرارداد کوتاه‌مدت سوآپ گاز ترکمنستان به آذربایجان متوقف شده است. او در عین حال بر آمادگی ایران برای همکاری در زمینه سوآپ و ترانزیت گاز تأکید کرد. توقف یک قرارداد سوآپ و طولانی شدن مذاکرات واردات گاز روسیه، هر دو ضرورت بررسی موانع تجارت منطقه‌ای انرژی را برجسته می‌کنند.
