شامگاه شنبه روابط عمومی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرد: «رزمندگان نیروی هوافضای سپاه، در پاسخ به تداوم تجاوز و نقض حریم هوایی ایران، با اجرای عملیات ترکیبی موشکی و پهپادی، مواضع ارتش متجاوز آمریکا در پایگاههای الرفاع و عوالی بحرین را هدف قرار دادند.»
بر اساس این اطلاعیه، در جریان عملیات مذکور، دو رادار متعلق به سامانههای پدافند هوایی پاتریوت ارتش آمریکا هدف قرار گرفتند. این عملیات در شرایطی انجام شده که همزمان، نفتکشهای متخلف متعددی نیز در شبهای اخیر هدف قرار گرفتهاند و حتی برخی کشتیها در نزدیکترین مکان به ساحل عمان، در بندر خصب و جزیره غنم نابود شدند.
کاهش عبور نفت از هرمز زیر فشار حملات ایران
روزنامه فایننشال تایمز در گزارشی با اشاره به افزایش حملات ایران به کشتیرانی اعلام کرد میزان نفتی که از طریق تنگه هرمز خارج میشود، روند کاهشی پیدا کرده است. بر اساس اعلام عملیات تجارت دریایی بریتانیا، در هفته منتهی به ۱۸ نوامبر، تعداد کشتیهای عبوری حدود ۱۵ درصد کمتر از هفته قبل و ۲۰ درصد کمتر از دو هفته قبل بوده است. از این تعداد، ۳۷ فروند نفتکش بودند؛ در حالی که هفته قبل ۵۲ نفتکش از این مسیر عبور کرده بودند.
دادههای شرکت کپلر نیز نشان میدهد جریان نفت از تنگه هرمز در هفته دوم نوامبر تقریباً به نصف جریان هفته نخست رسیده است. این آمارها نشان میدهد برخلاف ادعاهایی که درباره بیاثر بودن اقدامات ایران در تنگه هرمز مطرح میشود، حتی حملات محدود و مستمر نیز میتواند بر جریان تجارت انرژی اثر بگذارد. خورخه لئون، رئیس تحلیل ژئوپلیتیک گروه تحقیقاتی ریستاد انرژی، هشدار داده است در صورت تداوم این روند، طی دو تا سه ماه آینده کمبود نفتکش به یک مشکل بسیار بزرگ برای خروج نفت از تنگه هرمز و حتی حملونقل جهانی نفت تبدیل خواهد شد.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که آسیب دیدن نفتکشها صرفاً به معنای توقف موقت تردد آنها نیست. در صورت وارد شدن خسارت به بدنه، پل فرماندهی یا موتورخانه کشتی، فرایند تعمیر میتواند هفتهها یا حتی بیشتر زمان ببرد. تخلیه محموله، پاکسازی مخازن، گاززدایی و دسترسی به اسکله تعمیراتی نیز از جمله مراحلی است که بازگشت نفتکش به چرخه عملیاتی را دشوار میکند. بنابراین، کاهش ناوگان عملیاتی نفتکشها میتواند به عاملی مستقل برای کاهش صادرات نفت از تنگه هرمز تبدیل شود. همچنین آسیب دیدن نفتکشهای بارگیریشده، علاوه بر خارج کردن شناورها از چرخه فعالیت، ظرفیت بارگیری و عملیات پایانههای نفتی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
ادنوک؛ مسیر جایگزین برای دور زدن هرمز
اما در سوی دیگر این معادله، امارات متحده عربی در حال ایفای نقشی است که نمیتوان آن را صرفاً یک فعالیت تجاری معمولی تلقی کرد. به گزارش والاستریت ژورنال، شرکت ملی نفت ابوظبی، معروف به ادنوک، عملیات انتقال نفت با هدف حفظ صادرات امارات را توسعه داده و اکنون حمل نفت دیگر صادرکنندگان را نیز برعهده گرفته است. این عملیات به بخشی از تلاش آمریکا برای کاهش توان ایران در کنترل تنگه هرمز تبدیل شده است.
نفتکشهای سایز کوچک ادنوک پس از عبور از تنگه هرمز، محمولههای خود را به شناورهای بزرگ منتقل میکنند و برای بارگیری مجدد بازمیگردند. به این ترتیب، شرکتهایی که به دلیل خطر حملات و دشواری تأمین بیمه از عبور مستقیم از تنگه خودداری میکنند، امکان تحویل محمولههای نفتی خود در خارج از این آبراه را پیدا میکنند. بر اساس دادههای شرکت ردیابی کشتیها، بیش از ۷۰ درصد نفت خامی که در ماه اوت از تنگه هرمز عبور کرده، در مراکز انتقال محموله مورد استفاده ادنوک در آبهای نزدیک امارات و عمان به کشتیهای دیگر منتقل شده است.
نکته مهمتر آنکه امارات اکنون حمل نفت عراق را نیز برعهده گرفته است. به این ترتیب، ابوظبی نهتنها درصدد حفظ صادرات خود، بلکه به دنبال تبدیل شدن به یک مسیر جایگزین برای صادرات نفت سایر کشورهای منطقه است؛ مسیری که در صورت گسترش، میتواند بخشی از آثار کنترل ایران بر تنگه هرمز را خنثی کند.
چرا امارات مستثنی است؟
در این میان یکی از مهمترین پرسشهای افکار عمومی درباره تحولات اخیر شکل میگیرد. چرا امارات متحده عربی، با وجود مجموعهای از اقدامات خصمانه علیه ایران، همچنان از دایره پاسخهای بازدارنده مستثنی مانده است؟ امارات در میان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، فعالترین بازیگر در همراهی با سیاستهای ضدایرانی آمریکا و رژیم صهیونیستی و در دشمنی با ایران بوده است. در نقشه معروف بنیامین نتانیاهو نیز امارات در کنار جمهوری باکو بهعنوان یکی از کشورهای دوست اسرائیل معرفی شده بود. این کشور در جنگ ۳۹ روزه نیز با اقداماتی از جمله مشارکت در حمله به پالایشگاه لاوان و ارسال پهپاد، در صف اقدامات خصمانه علیه ایران قرار گرفت.
با این وجود، امارات همچنان از یک مصونیت پرسشبرانگیز برخوردار است؛ مصونیتی که در کنار نقشآفرینی ادنوک در انتقال نفت کشورهای منطقه، ضرورت بررسی دقیقتر مناسبات اقتصادی و سیاسی این کشور با برخی جریانهای داخلی را دوچندان میکند.
آیا شبکهای از منافع اقتصادی، روابط تجاری و لابیهای پرنفوذ امارات در داخل کشور وجود دارد که بر تصمیمگیریها اثر میگذارد؟ آیا پدیده آقازادگی، الیگارشی اقتصادی و تراستیها و منافع باندی برخی افراد، بهویژه اصلاحطلبان که روابط نزدیکی با امارات و تسلط ویژهای بر پزشکیان دارند، در شکلگیری این وضعیت مؤثر است؟ اینها پرسشهایی است که نمیتوان با سکوت از کنار آنها عبور کرد.
نخستین نتیجه تحولات اخیر آن است که اقدامات ایران در تنگه هرمز، حتی با وجود محدود بودن دامنه حملات، قابلیت اثرگذاری بر صادرات نفت را دارد. با این حال، کاهش فعلی عبور نفت ممکن است موقت باشد و در صورت بازگشت جریان صادرات به میانگین حدود ۹ میلیون بشکهای هفتههای گذشته، بخشی از آثار این فشار از بین برود. از این رو، مسئله اصلی برای دستگاه تصمیمگیر کشور، حفظ اثربخشی راهبرد کنترل هوشمند تنگه هرمز و جلوگیری از شکلگیری مسیرهای جایگزین برای دور زدن آن است.
در این میان، عملیات کشتیبهکشتی ادنوک در فجیره و آبهای دریای عمان، یک موضوع حاشیهای نیست؛ بلکه بخشی از معادله جدید صادرات نفت منطقه است. مقابله مؤثر با این روند، پیش از هر چیز مستلزم شناسایی دقیق شبکه انتقال محمولهها، بررسی نقش پایانههای واسط و هدف قرار گرفتن سوپرتانکرها و منافع ادنوک در فجیره و در زمان بارگیری ابرنفتکشها توسط کشتیهای شاتل عبورکرده از تنگه هرمز است.
در نهایت، مهمترین پرسش همچنان پابرجاست: امارات با چه پشتوانهای از پاسخگویی به اقدامات خصمانه خود مصون مانده است؟ ملت ایران حق دارد بداند چه ملاحظاتی مانع برخورد متناسب با اقدامات خصمانه این کشور شده و منافع چه افراد و جریانهایی ممکن است در این میان بر منافع ملی سایه انداخته باشد.
امارات و جانفشانی برای اسرائیل و آمریکا در هرمز
در حالی که نفتکشهای متخلف در شبانهروز اخیر هدف حملات قرار گرفتهاند، شرکت ملی نفت ابوظبی با توسعه عملیات کشتیبهکشتی و انتقال محمولههای نفتی در فجیره و آبهای عمان، عملاً به دنبال ایجاد مسیر جایگزین برای صادرات نفت کشورهای منطقه است؛ اقدامی که والاستریت ژورنال آن را بخشی از تلاش آمریکا برای کاهش توان ایران در کنترل تنگه هرمز توصیف کرده است.