جشن حافظ قرار بود محفلی برای پاسداشت سینما و تلویزیون ایران و تقدیر از خالقان آثار ماندگار باشد؛ اما مرور دورههای اخیر این مراسم، پرسشهای جدی درباره فاصله میان ادعای فرهنگی و عملکرد آن ایجاد میکند. از تشریفات پرزرقوبرق و حواشی فرش قرمز گرفته تا ابهام در معیارهای داوری، تکرار نام برخی چهرهها، غیبت آثار قابل توجه و سهم نامتوازن تولیدات شبکه نمایش خانگی، همگی نشان میدهند که این رویداد با مسئلهای فراتر از چند بینظمی اجرایی روبهروست. انتقادهای رسانهای در سالهای گذشته نیز بارها بر همین نقاط دست گذاشتهاند. سؤال اینجاست که آیا جشن حافظ هنوز در خدمت ارتقای هنر و فرهنگ عمومی است یا بهتدریج به ویترینی برای نمایش شهرت، مناسبات رسانهای و رقابتهای تجاری تبدیل شده است؟
یکی از مهمترین انتقادهایی که طی سالهای اخیر به جشن حافظ وارد شده، غلبه ظاهر و تشریفات بر محتوای هنری است. تجملات و رقابتهای کاذب بیش از خود هنر در این دورهمی مورد توجه قرار میگیرند. این انتقاد در واقع به یک سؤال اساسی اشاره دارد: اگر قرار است یک رویداد فرهنگی معیار ارزشگذاری آثار هنری باشد، چرا بخش قابل توجهی از بازتاب رسانهای آن به پوشش، ظاهر و حواشی مهمانان اختصاص پیدا میکند؟ در این سالها آنچه پس از برگزاری مراسم بیشتر در فضای رسانهای دیده میشد، استایل و لباس شرکتکنندگان بوده، نه تحلیل آثار سینمایی و تلویزیونی. این وضعیت برای رویدادی که نام حافظ را بر پیشانی دارد، قابل تأمل است.
دومین محور انتقاد، به انتخاب نامزدها و برگزیدگان بازمیگردد. در این مراسم شائبه جانبداری از برخی چهرهها و پلتفرمهای خاص بسیار برجسته است. وجود چنین شائبهای ضرورت انتشار معیارهای دقیق انتخاب، اعلام سازوکار تعارض منافع و شفافسازی ترکیب هیئت داوران را دوچندان میکند؛ چراکه اعتبار یک جایزه فرهنگی به اعتماد عمومی نسبت به فرایند انتخاب نیز وابسته است.
در دورههای اخیر جشن حافظ، غیبت تقریباً کامل نمایندگان صداوسیما در میان نامزدهای تلویزیونی، پرسشهایی درباره دامنه انتخاب آثار ایجاد کرده است که رنگوبوی سیاسی دارد. وقتی یک رویداد مدعی نمایندگی تمام عرصه تصویر کشور است، باید توضیح دهد که چگونه آثار رسانههای مختلف را ارزیابی میکند و چه معیاری برای مقایسه آنها دارد.
موضوع دیگر، تناسب هزینههای تشریفاتی با مسئولیت اجتماعی یک رویداد فرهنگی است. برگزاری مراسم در سالنی مجلل، تأخیر طولانی، خستگی حاضران و محدود بودن دایره نامزدها، دیگر انتقاداتی است که به شکل برگزاری جشن حافظ وارد است. تجملات برگزاری جشن حافظ و همزمان داعیه حمایت از هنر و هنرمندان، این پرسش را در سالهای اخیر ایجاد کرده است که آیا بهتر نیست بخشی از هزینههای تشریفاتی چنین مراسمهایی صرف حمایت از هنرمندان کمبرخوردار شود؟
جشن حافظ یک رویداد خصوصی است و حق دارد برای تأمین هزینههای خود از حامیان مالی استفاده کند؛ اما خصوصی بودن، مسئولیت فرهنگی را از برگزارکنندگان سلب نمیکند.
در نهایت باید به این موضوع اشاره کرد که نقد جشن حافظ به معنای مخالفت با تجلیل از هنرمندان نیست. اتفاقاً جامعه فرهنگی ایران به رویدادهایی نیاز دارد که استعدادهای واقعی را معرفی کنند، آثار ارزشمند را بشناسند و به تولیدات متعهد و اثرگذار میدان بدهند. اما چنین هدفی با سلبریتیمحوری، ابهام در داوری و غلبه تشریفات محقق نمیشود.
نام حافظ نیز نباید عنوانی برای اعتباربخشی به یک مراسم باشد. انتظار میرود برگزارکنندگان این رویداد با بازنگری در معیارهای انتخاب، شفافسازی داوری و بازگرداندن آثار به مرکز توجه، فاصله میان نام فرهنگی جشن و عملکرد آن را کاهش دهند. در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که جشن حافظ بیش از آنکه جشن هنر ایران باشد، به جشن چهرههای مشهور و مناسبات رسانهای تبدیل شود.