در پی تحولات اخیر عراق، از جمله خروج نیروهای کتائب حزبالله از منطقه راهبردی جرفالصخر، افزایش فشارها برای خلع سلاح گروههای مقاومت و اعمال محدودیت در برخی گذرگاههای مرزی ایران و عراق، تحولات سیاسی و امنیتی این کشور وارد مرحله تازهای شده است. در همین راستا، روزنامه نوبنیاد در گفتوگو با محدثه رضایی، کارشناس مسائل عراق، به بررسی پشتپرده این تحولات، نقش آمریکا در تصمیمات دولت زیدی، پیامدهای تغییر آرایش نیروهای مقاومت در جرفالصخر و راهبرد احتمالی مقاومت عراق در مواجهه با فشارهای فزاینده پرداخته است که به شرح زیر است:
برخی از گذرگاههای زمینی و مسیرهای هوایی میان ایران و عراق، در پی اقدامات دولت زیدی، با محدودیتها و اختلالاتی مواجه شدهاند. آیا احتمال گسترش این محدودیتها وجود دارد؟ جمهوری اسلامی ایران در برابر چنین اقداماتی از سوی دولت عراق، چه اهرمهایی در اختیار دارد و چگونه میتواند این وضعیت را مدیریت و مهار کند؟
در این خصوص، ما شاهد بودیم که مرز شِیب، یا همان چذابه، میان دو کشور بسته شد. این منطقه از نظر اقتصادی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ بهویژه برای مردم عراق که بخش قابلتوجهی از فعالیتهای اقتصادی و معیشتی آنان به مبادلات مرزی وابسته است. حجم بالایی از کالاها از طریق این گذرگاه وارد میشد و فعالیت شرکتهای حملونقل، انبارها، بازارها و فعالان اقتصادی استان میسان نیز به آن وابسته بود. بنابراین، بسته شدن مرز، اختلال جدی در وضعیت معیشتی مردم ایجاد کرد.
در طول دو هفته، اعتراضات گستردهای شکل گرفت؛ بهگونهای که حتی رئیس شورای استان نیز وارد عمل شد و هشدار جدی به دولت عراق داد. وی به دلیل اظهارات خود و تعیین ضربالاجل برای بازگشایی مرز، از سوی دولت احضار شد، اما با میانجیگری برخی از رهبران چارچوب هماهنگی، آزاد شد.
او پس از آزادی نیز تأکید کرد که به دلیل منافع مردم و معیشت هزاران و میلیونها نفر، حاضر نیست از اصول و مواضع خود عقبنشینی کند و همچنان بر ضرورت بازگشایی این مرز اصرار دارد. در نهایت، پس از فشارها و رایزنیهای متعدد، این گذرگاه مرزی بازگشایی شد.
به نظر میرسد روند بسته شدن گذرگاههای مرزی، با همان بهانههای اولیه، همچنان ادامه دارد. نمیتوان ادعا کرد که این اقدامات ارتباطی با برنامههای آمریکا ندارد، بلکه به اعتقاد بنده، قطعاً دست آمریکاییها در پشتپرده این تحولات قرار دارد. آنان تلاش میکنند در چارچوب محاصره اقتصادی و سیاسی ایران، حلقه فشار را بیش از گذشته تنگتر کنند.
در پاسخ به این پرسش که جمهوری اسلامی ایران چه اهرمهایی در قبال عراق در اختیار دارد، باید به چند موضوع مهم اشاره کرد.
ایران سالهای طولانی است که گاز و برق خود را به عراق صادر میکند. با توجه به تحریمهای موجود، متأسفانه بخش قابلتوجهی از مطالبات مالی ایران همچنان پرداخت نشده و این منابع به کشور بازنگشته است. با وجود این، ایران همچنان صادرات انرژی خود را برای تأمین نیازهای دولت و مردم عراق ادامه داده است.
یکی از دلایل اصلی این رویکرد، پیوندهای عمیق فرهنگی، مذهبی و اجتماعی میان دو کشور است. سالانه شمار بسیار زیادی از شهروندان عراقی، از جمله هزاران و میلیونها زائر، گردشگر و دانشجو، به ایران سفر میکنند. بسیاری از آنان از شهرهای زیارتی و گردشگری ایران بازدید میکنند و گروهی نیز برای تحصیل در مراکز آموزشی و دانشگاهی کشور اقامت دارند. لذا ایران از بهکارگیری اهرمهای جدی فشار علیه دولت عراق خودداری کرده است.
حتی در موضوع بسته شدن تنگه هرمز نیز شاهد بودیم که عراق همچنان صادرات نفت خود را ادامه داده است. جمهوری اسلامی ایران در این زمینه همکاریها و کمکهای قابلتوجهی داشته تا تولید و صادرات نفت عراق دچار اختلال جدی نشود؛ درحالیکه سایر کشورهای منطقه و حتی بازیگران بینالمللی از شرایط ایجادشده متضرر شدهاند.
این خسارتها و مشکلات را باید نتیجه دخالتها و حضور آمریکا در منطقه دانست؛ اقداماتی که با ایجاد چالشهای امنیتی، زیانهای گستردهای را به کشورهای مختلف تحمیل کرده است. طبیعتاً نمیتوان انتظار داشت که تنها یک کشور از این شرایط متضرر شود. بااینحال، جمهوری اسلامی ایران به دلیل همان پیوندها و قرابتهای فرهنگی و مذهبی، عراق را از برخی محدودیتها مستثنا کرده است.
آیا توقف روند مذاکرات مربوط به خلع سلاح گروههای مقاومت از سوی دولت عراق و گشوده شدن پرونده اتهامات نفتی علیه این گروهها، اتفاقی تصادفی بوده است یا باید آن را بخشی از یک راهبرد هدفمند برای افزایش فشار بر مقاومت عراق ارزیابی کرد؟
در ابتدا قرار بود موضوع خلع سلاح گروههای مقاومت عراق از طریق مذاکره پیگیری شود و مقرر شد تا ژوئن ۲۰۲۷ فرصت داده شود تا فرایند خلع سلاح، مطابق سازوکاری که طرفهای عراقی در حال پیگیری آن بودند، انجام شود. بااینحال، متأسفانه تحولات منطقهای و تغییر رویکرد مقامات آمریکایی موجب شد این روند دستخوش تغییر شود. فشارها علیه دولت عراق افزایش یافت و آمریکاییها خواستار خلع سلاح گروههای مقاومت شدند.
همانطور که میدانید، عراق از نظر ساختار امنیتی، نظامی و اکنون حتی سیاسی، وابستگی بسیار زیادی به ایالات متحده دارد. آمریکاییها اهرمهای فشار متعددی علیه دولت عراق در اختیار دارند و از این ابزارها برای پیشبرد اهداف خود استفاده میکنند.
در همین چارچوب، باید به موضوع نخستوزیری آقای زیدی نیز اشاره کرد. وی با پشتوانه و حمایت آمریکاییها به مقام نخستوزیری رسید، زیرا از پشتوانه مردمی قابلتوجهی برخوردار نبود و حتی بسیاری از نخبگان سیاسی نیز شناخت چندانی از او نداشتند. از این منظر، میتوان گفت وی نوعی احساس تعهد نسبت به آمریکاییها دارد و همین مسئله موجب شده است که برخی از خواستهها و دستورات آنان را بپذیرد؛ موضوعی که در شکلگیری شرایط کنونی عراق نیز تأثیرگذار بوده است.
در ادامه، آقای زیدی شخصاً وارد پرونده خلع سلاح شد و ریاست کمیته مربوط به این موضوع را بر عهده گرفت.
با وقوع این تغییر، برخی از رهبران گروههای مقاومت، از جمله جنبش النجباء، کتائب سیدالشهدا و انصار، مخالفت خود را اعلام کردند. آنان تأکید داشتند روندی که پیشتر قرار بود بر اساس مذاکره و توافق شکل بگیرد، اکنون تغییر کرده و شروطی که برای ورود به مذاکرات مطرح کرده بودند، محقق نشده است. ازاینرو، شرایط جدید را قابلپذیرش نمیدانستند.
آمریکاییها در ابتدا تلاش کردند از مسیر سیاسی و امنیتی وارد شوند و پرونده گروههای مقاومت را از این طریق ببندند. اما هنگامی که مشاهده کردند این روش به نتیجه مطلوب نمیرسد، به سراغ پروندههای اقتصادی رفتند.
هدف از این اقدام، از یکسو مخدوش کردن چهره گروههای مقاومت در افکار عمومی و از سوی دیگر، افزایش فشار بر آنان از طریق طرح پروندههای اقتصادی بود.
در همین زمینه، پرونده فرودگاه موصل و پس از آن پرونده نفتی منطقه جرف مطرح شد؛ پروندههایی که همچنان ابهامات و بحثهای فراوانی پیرامون آنها وجود دارد.
خروج نیروهای کتائب حزبالله عراق از منطقه جرفالصخر را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا این اقدام را میتوان نشانهای از تضعیف موقعیت و کاهش قدرت گروههای مقاومت در عراق دانست یا این تحول در چارچوب ملاحظات و محاسبات دیگری قابل تحلیل است؟
در رابطه با موضوع خروج نیروهای کتائب حزبالله عراق از منطقه جرفالصخر، باید گفت که تنشها در این منطقه بهشدت افزایش یافته بود.
نخستوزیر عراق شخصاً وارد این پرونده شد و شرایط به مرحلهای رسیده بود که احتمال بروز جنگ و درگیری میان گروههای مختلف نظامی و امنیتی وجود داشت.
در هفته گذشته، شماری از رهبران چارچوب هماهنگی نشستهایی برگزار کردند و گفتوگوهایی نیز با شخص نخستوزیر انجام شد. همچنین شاهد سفر سردار قاآنی به عراق بودیم. در نهایت، مجموعه این مذاکرات و میانجیگریها به توافقاتی درباره وضعیت منطقه منجر شد.
بر اساس توافق صورتگرفته، مقرر شد نیروهایی از پلیس فدرال، یگان مبارزه با تروریسم، ارتش عراق و پلیس انرژی، که مسئولیت حفاظت از تأسیسات و مناطق مرتبط را بر عهده دارد، در منطقه مستقر شوند. همچنین موضوع استقرار تیپهای ۷۲ و ۷۹ مطرح شد که برخی از نیروهای آنها به شاخههایی از کتائب حزبالله وابسته هستند. این نیروها قرار است در مناطقی که پیشتر تحت استقرار کتائب حزبالله بوده، حضور پیدا کنند.
بنابراین، نمیتوان گفت که کتائب حزبالله بهطور کامل از منطقه جرفالصخر خارج شده است. این منطقه بهخصوص از سال ۲۰۰۴ به بعد اهمیت امنیتی قابلتوجهی پیدا کرد. در سالهای پس از آن، گروههای تکفیری و سلفی در منطقه فعالیت داشتند و در سال ۲۰۱۴ نیز با ظهور داعش، تهدیدات امنیتی بهشدت افزایش یافت. موقعیت جغرافیایی این منطقه و ارتباط آن با مناطق جنوبی عراق، اهمیت راهبردی آن را دوچندان کرده بود.
در جریان مقابله با گروههای تروریستی، شهدای بسیاری تقدیم شدند تا امنیت این منطقه برقرار شود؛ امنیتی که اکنون حدود ۱۲ سال از برقراری آن میگذرد و بهآسانی به دست نیامده است.
به اعتقاد بنده، اگر مردم و گروههای مقاومت بهسادگی در برابر این فشارها تسلیم شوند، زمینه برای افزایش مداخلات آمریکا در عراق و حتی استفاده از خاک این کشور برای ورود و اقدام علیه جمهوری اسلامی ایران و سایر مناطق فراهم خواهد شد. چنین روندی میتواند پیامدهای امنیتی ناخوشایندی به دنبال داشته باشد و استقلال و حاکمیت ملی عراق را با چالشهای جدی مواجه کند.