نویسنده: وحید ناظری
در دسترس قرار گرفتن فیلم «ادیسه» ساخته کریستوفر نولان در ایران، فرصتی برای بررسی یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های سینمایی سال و تأمل در نسبت هالیوود با میراث اسطوره‌ای و سیاسی غرب است. نولان در این اثر به سراغ منظومه هومر رفته است، متنی که از بنیادی‌ترین اسناد تخیل تمدن یونانی و از سرچشمه‌های روایت‌پردازی غربی به شمار می‌رود. با این انتخاب، کارگردان آمریکایی‌ـ‌بریتانیایی بار دیگر نشان می‌دهد که هالیوود چگونه از ذخایر تاریخی و اسطوره‌ای تمدن غرب برای تولید محصولاتی با مخاطب جهانی استفاده می‌کند.
«ادیسه» تنها بازسازی سفر پرمخاطره اودیسئوس نیست. این فیلم درباره جنگ، تصرف، فرمانروایی، مشروعیت قدرت، حافظه تاریخی و نسبت قهرمان با سرزمین و مردمان است. در چنین روایتی، سینما از جایگاه سرگرمی فراتر می‌رود و به عرصه بازتولید و بازخوانی الگوهای فرهنگی قدرت تبدیل می‌شود.
برای فهم اهمیت انتخاب نولان باید به جایگاه «ادیسه» در تاریخ اندیشه غرب توجه کرد. این اثر روایتی از جهان پهلوانی، مناسبات قدرت، نظم اجتماعی و نسبت انسان با سرنوشت و خدایان است. اودیسئوس پس از مشارکت در جنگ تروا، ده سال در مسیر بازگشت به ایتاکا سرگردان می‌شود. در خانه نیز پنه‌لوپه، همسرش، زیر فشار خواستگاران اشراف‌زاده قرار دارد و تلماخوس، پسرش، در انتظار بازگشت پدر است. نولان این دو خط روایی را در کنار سفر دریایی قهرمان قرار می‌دهد و داستان را به روایتی درباره بازسازی اقتدار ازدست‌رفته تبدیل می‌کند.
اما اهمیت سیاسی فیلم از همان نقطه آغاز می‌شود: جنگ تروا. اسب چوبی، فریب نظامی یونانیان و سقوط شهر، تصویری از پیوند هوش راهبردی، قدرت نظامی و تصرف سرزمین است. نولان برای نمایش این بخش، حتی از روایت منظومه هومر فراتر می‌رود و سراغ روایت‌های دیگر، به‌ویژه «انه‌اید» ویرژیل، می‌رود. شخصیت سینون نیز در همین چارچوب وارد داستان می‌شود. به این ترتیب، فیلم مجموعه‌ای از روایت‌های بنیادین جهان باستان را در یک منظومه سینمایی واحد گرد می‌آورد.
در اینجا می‌توان به کارکرد هژمونیک چنین تولیدی توجه کرد. هالیوود در مقام یکی از مهم‌ترین نهادهای قدرت نرم آمریکا، صرفاً داستان‌های سرگرم‌کننده تولید نمی‌کند. این صنعت با سرمایه‌گذاری عظیم، ستاره‌سازی، فناوری تصویر و توزیع جهانی، امکان بازتعریف میراث تمدنی را در مقیاسی بی‌سابقه در اختیار دارد. نولان نیز در جایگاه یکی از سرداران فرهنگی این منظومه، اسطوره‌ای متعلق به یونان باستان را به تجربه‌ای جهانی تبدیل می‌کند. البته این به معنای آمریکایی بودن خاستگاه داستان نیست. نکته در مالکیت روایی و توانایی هالیوود برای تبدیل میراث تمدن‌های دیگر به سرمایه فرهنگی جهان معاصر است.
بزرگی تولید نیز در خدمت همین بازآفرینی است. فیلم با بودجه‌ای در حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون دلار ساخته شده، ۱۷۲ دقیقه زمان دارد و نخستین فیلم بلند تاریخ است که تماماً با دوربین‌های فیلم‌برداری آی‌مکس ثبت شده است. گروه تولید در یک برنامه ۹۱ روزه به شش کشور سفر کرد. استفاده از کشتی واقعی در صحنه‌های دریایی، ساخت موجودات با ابزارهای مکانیکی و عروسک‌گردانی و طراحی گسترده صحنه‌ها، نشان‌دهنده تلاشی کم‌سابقه برای تبدیل اسطوره به تجربه‌ای ملموس است. مت دیمون، ان هتوی، تام هالند، زندیا، رابرت پتینسون و شارلیز ترون نیز ترکیبی از ستارگان سینمای معاصر را شکل می‌دهند.
پایان فیلم نیز از منظر سیاسی قابل تأمل است. نولان برخلاف هومر، اودیسئوس را پس از کشتن خواستگاران و بازپس‌گیری خانه، بر تخت فرمانروایی مستقر نمی‌کند. او از قدرت کناره می‌گیرد و همراه پنه‌لوپه راهی سفری تازه به سوی غرب می‌شود. تلماخوس جانشین اوست و قهرمان در پایان، از تکرار خطاهای تمدن و فراموشی تاریخی سخن می‌گوید. این پایان، اسطوره پیروزی را با نوعی بدبینی تاریخی همراه می‌کند.
«ادیسه» از این منظر نمونه‌ای مهم از توان هالیوود در تبدیل میراث فرهنگی به یک رویداد جهانی است. سینمای آمریکا با چنین آثاری، فقط بازار سرگرمی را در اختیار نمی‌گیرد، بلکه در بازتعریف حافظه تاریخی و الگوهای قهرمان‌پروری نیز نقش‌آفرینی می‌کند. شناخت این سازوکار، برای فهم نسبت سینما و قدرت در جهان امروز ضروری است.
