نویسنده: سعید مصباح
نهم آبان، روز جهانی شهرهاست. شعار امسال «احیای شهر؛ مسکن مناسب برای همه» انتخاب شده است. شعاری که توجه‌ها را به کیفیت زندگی مردم در شهرها جلب می‌کند. با این حال، کنار مسکن، حمل‌ونقل، آلودگی و زیرساخت، یک مسئله مهم دیگر هم وجود دارد: شهرها با گذشته و حافظه تاریخی خود چه می‌کنند؟
این پرسش برای تهران و بسیاری از کلان‌شهرهای ایران اهمیت بیشتری پیدا کرده است. تهران در چند دهه گذشته چنان با سرعت تغییر کرده که بخش‌هایی از هویت تاریخی آن در میان ساخت‌وسازهای جدید گم شده است. خانه‌های قدیمی تخریب می‌شوند، باغ‌ها جای خود را به ساختمان‌های بلند می‌دهند و محله‌هایی که زمانی هویت مشخصی داشتند، آرام‌آرام چهره خود را از دست می‌دهند.
شهر فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و پروژه‌های عمرانی نیست. هر محله بخشی از خاطرات مردم را در خود نگه می‌دارد. خانه‌ای که چند نسل در آن زندگی کرده‌اند، مدرسه‌ای که چند نسل از یک خانواده در آن درس خوانده‌اند، میدان و بازاری که محل دیدار و معاش مردم بوده و کوچه‌ای که بخشی از زندگی روزمره شهروندان را شکل داده است. با تخریب این فضاها، بخشی از حافظه جمعی شهر هم از بین می‌رود.
نگرانی اصلی اینجاست که در بسیاری از موارد، ارزش اقتصادی زمین بر ارزش تاریخی و اجتماعی آن غلبه می‌کند. یک خانه قدیمی ممکن است در نگاه سرمایه‌گذار فقط یک قطعه زمین با امکان ساخت‌وساز بیشتر باشد. یک باغ شهری ممکن است به دلیل ارزش زمین، در معرض تغییر کاربری قرار بگیرد. نتیجه چنین رویکردی، شهری است که هر روز نوسازتر می‌شود و همزمان بخشی از هویت خود را از دست می‌دهد.
این مسئله فقط به تهران محدود نیست. اصفهان، شیراز، تبریز، مشهد، رشت و دیگر شهرهای بزرگ ایران نیز بخش‌هایی از بافت تاریخی و سنتی خود را در برابر توسعه شتاب‌زده آسیب‌پذیر می‌بینند. اگر این روند بدون برنامه ادامه پیدا کند، نسل‌های آینده با شهرهایی روبه‌رو خواهند شد که ساختمان‌های جدید فراوان دارند، اما نشانه‌های کمتری از گذشته در آنها باقی مانده است.
روز جهانی شهرها می‌تواند فرصتی برای توجه دوباره به همین مسئله باشد. آینده تهران و کلان‌شهرهای ایران فقط به تعداد پروژه‌های عمرانی و ساختمان‌های جدید وابسته نیست. شهری که حافظه خود را از دست بدهد، بخشی از هویت خود را هم از دست خواهد داد. توسعه واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که شهر برای زندگی امروز آماده شود، بدون اینکه گذشته خود را قربانی کند.
