- نویسنده: سعید مصباح
ادبیات کودک فقط مجموعهای از قصههای شیرین برای سرگرم کردن بچهها نیست؛ در دوره جنگ، ادبیات یکی از مهمترین ابزارهای یک ملت برای ثبت حافظه تاریخی و توضیح جهان به کودکان است. حالا که آمریکا و اسرائیل مستقیماً ایران را هدف قرار دادهاند و کودکان ایرانی نیز بخشی از قربانیان این جنگ بودهاند، یک سؤال ساده از فعالان ادبیات کودک وجود دارد؛ چرا سهم این جنگ در تولیدات ادبی و داستانی ما تا این اندازه محدود است؟ البته آثاری تولید شده و حتی کانون پرورش فکری در برخی استانها از تولید صدها اثر خبر داده است، اما مسئله نسبت میان ابعاد یک جنگ و حجم روایت ادبی آن است. در غرب، جنگ جهانی دوم، کره و ویتنام سالهاست به انبوهی از آثار کودک و نوجوان تبدیل شدهاند؛ چرا جنگ امروز ایران هنوز چنین حضوری ندارد؟
جنگ جهانی دوم؛ وقتی جنگ وارد کتاب کودک شد
برای فهم ماجرا کافی است به غرب نگاه کنیم. جنگ جهانی دوم نهفقط وارد ادبیات بزرگسالان، بلکه به یکی از موضوعات ماندگار ادبیات کودک و نوجوان تبدیل شد؛ از بمباران و تخلیه کودکان تا هولوکاست، مقاومت، آوارگی و زندگی در شهرهای جنگزده. حتی امروز یک فهرست تخصصی، ۸۰ عنوان کتاب کودک و نوجوان را فقط درباره موضوعات مختلف جنگ جهانی دوم معرفی میکند. پژوهشهای ادبی نیز نشان میدهند تعداد کتابهای کودک با موضوع جنگ جهانی دوم از اواخر دهه ۱۹۵۰ افزایش پیدا کرد و در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به شکل محسوسی گسترش یافت.
جنگ ویتنام؛ حتی شکست آمریکا هم روایت شد
ماجرا فقط جنگ جهانی دوم نیست. جنگ ویتنام نیز دهههاست در ادبیات کودک و نوجوان آمریکا و غرب بازخوانی میشود؛ از کودکان ویتنامی و پناهندگان تا سربازان آمریکایی و اعتراضات ضدجنگ. امروز حتی منابع آموزشی آمریکا مجموعههایی از کتابهای کودک و نوجوان درباره جنگ ویتنام معرفی میکنند و آثاری مانند «پوتینها روی زمین» مستقیماً جنگ آمریکا در ویتنام را برای مخاطب نوجوان روایت کردهاند. نکته جالب اینجاست که در بخشی از این ادبیات، حتی شکستها و خطاهای خود آمریکا نیز موضوع روایت قرار گرفته است.
جنگ کره؛ روایت حتی وقتی کمتعداد است
در مورد جنگ کره نیز پژوهشهای دانشگاهی مشخصاً به سراغ کتابهای کودک آمریکایی رفتهاند. یک پژوهش تاریخی هفت کتاب کودک آمریکایی درباره جنگ کره را بررسی کرده و نشان داده است که جنگ، قهرمانی، رنج و تصویر دشمن چگونه وارد ادبیات کودک شدهاند. یعنی حتی در جنگی که نسبت به جنگ جهانی دوم و ویتنام سهم بسیار کوچکتری در حافظه عمومی آمریکا دارد، ادبیات کودک آن را رها نکرده است.
پس ادبیات کودک ایران کجاست؟
حالا برگردیم به ایران. ماجرای عجیب اینجاست که فعالان حوزه کودک در سالهای گذشته درباره حقوق کودک، صلح، خشونت و بحرانهای اجتماعی حرفهای فراوانی زدهاند، اما وقتی پای یک جنگ واقعی به میان آمده، خروجی داستانی و ادبی متناسب با ابعاد مسئله چندان دیده نمیشود.
بله، کتابهایی مانند «دختر جنگ» درباره کودکان غزه منتشر شده و در مراکز فرهنگی نیز آثاری تولید شده است. کانون پرورش فکری گیلان حتی اعلام کرده در جریان جنگ رمضان تا دهم فروردین، ۹۹۳ اثر فرهنگی، هنری و ادبی توسط مربیان، کارشناسان و اعضای مراکز خود تولید شده است. اما سؤال همچنان باقی است: چند اثر از این میان قرار است به یک اثر ادبی ماندگار تبدیل شود که کودک ایرانی سالها بعد آن را بخواند و بفهمد در سال جنگ چه بر سر همنسلانش آمده است؟
کانون؛ به جای حاشیه، برگرد به مأموریت اصلی
اینجاست که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان باید بیش از همه پاسخگو باشد. نهادی که اساساً برای پرورش فکری کودک ساخته شده، در چنین بزنگاهی باید سراغ کتاب، قصه، شعر، تصویرگری و روایت برود؛ نه اینکه انرژی خود را در حاشیههای فرهنگی و سینمایی پراکنده کند.
مسئله این نیست که کانون نباید با سینما و فیلمسازان ارتباط داشته باشد؛ مسئله این است که وقتی کودک ایرانی با تجربهای تاریخی مواجه شده، اولویت ذاتی کانون باید خود کودک باشد. اگر قرار است از وطندوستی حرف بزنیم، وطندوستی در چنین روزهایی باید خودش را در تولید فرهنگی نشان دهد، نه فقط در بیانیه و نشست.
ادبیات کودک؛ امتحان بزرگ فعالان این حوزه
در نهایت پرسش چندان پیچیده نیست. اگر نویسنده، شاعر، تصویرگر و ناشر ادبیات کودک مدعی است که دغدغه کودک ایرانی را دارد، جنگ دقیقاً همان جایی است که باید این ادعا را ثابت کند. کودکی که صدای انفجار را شنیده، کودکی که خانهاش را از دست داده، کودکی که پدر یا مادرش را از دست داده و کودکی که ماهها با اضطراب جنگ زندگی کرده، به ادبیاتی نیاز دارد که تجربه او را بفهمد و ثبت کند.
فردا شاید درباره تعداد موشکها، عملیاتها و خسارتها هزاران صفحه نوشته شود؛ اما اگر امروز کسی برای کودک ایرانی قصه این روزها را ننویسد، یک بخش مهم از حافظه این نسل برای همیشه خالی خواهد ماند. ادبیات کودک اگر در روز جنگ کنار کودک نباشد، دقیقاً در چه روزی قرار است به وظیفه خودش عمل کند؟
