سعید مصباح

برگزاری مناظره میان بیژن عبدالکریمی و موسی غنی‌نژاد در برنامه «آزاد»، بار دیگر مناقشه‌ای قدیمی اما تعیین‌کننده را به فضای فکری کشور بازگرداند: نسبت عقل مدرن با دین و امکان حضور اسلام در عرصه سیاست و حیات اجتماعی. غنی‌نژاد در این گفتگو، ضمن حملات و هتاکی مکرر به دکتر علی شریعتی، به نفی اسلام سیاسی پرداخت و بار دیگر بر ضرورت مواجهه با مسائل جامعه از دریچه عقلانیت مدرن تأکید کرد.

مسئله البته فراتر از اختلاف‌نظر درباره شریعتی یا حدود حضور دین در سیاست است. آنچه در این مناظره عیان بود، نوعی تلقی تقلیل‌گرایانه از عقلانیت بود که می‌کوشد همه وجوه حیات انسانی و حتی سرنوشت تاریخی ملت‌ها را به محاسبات عقل عرفی و موازنه سود و زیان فروبکاهد و نتیجه‌گیری کند که مقاومت در برابر آمریکا به‌دور از خرد و عقلانیت است.

اما ریشه بحران‌های امروز ایران را باید دقیقا در جایی جست‌وجو کرد که یک اقتصادخوان عرفی را به دیسکورس فلسفی دعوت می‌کنند.

موسی غنی‌نژادها، که ذوب در عقل مدرن و البته درکی ناقص و تقلیل‌یافته از آن هستند، چنان انسان را در مرکز عالم و معیار نهایی ارزش‌گذاری امور نشانده‌اند که اساساً امکان فهم ساحت‌هایی فراتر از عقل محاسبه‌گر و منفعت‌اندیش را از دست داده‌اند.

از منظر اینان، پنجه در پنجه انداختن با آمریکا جنون است و مقاومت در برابر متجاوز، هنگامی که موازنه قوای مادی به سود اوست، چیزی جز حماقت نیست. در منطق این عقل دلال‌مسلک، اگر کسی به ناموس شما تعرض کند و قدرت مقابله با او را نداشته باشید، عقلانیت حکم می‌کند که تسلیم شوید و به انتظار پایان غارت بنشینید! ذهن استعمارزده‌ای که افق نظری‌اش در ترجمه آرای فون هایک خلاصه می‌شود، طبعاً کنش حضرت ابراهیم علیه‌السلام در ماجرای ذبح فرزندش را نیز از منظر عقلانیت متعارف، اقدامی نامعقول و حتی جنون‌آمیز ارزیابی خواهد کرد؛ چراکه در دستگاه فکری او، هیچ حقیقتی فراتر از محاسبه سود و زیان و هیچ معیاری بیرون از عقل ابزاری به رسمیت شناخته نمی‌شود.

سورن کیرکگور، فیلسوف دانمارکی، دقیقاً از همین گسست میان عقل متعارف و ساحت ایمان در کتاب «ترس و لرز» سخن می‌گوید. او در مواجهه با روایت ابراهیم، پرسشی بنیادین طرح می‌کند: چگونه می‌توان کنشی را که از منظر اخلاق عمومی و عقل کلی ناموجه است، در نسبت فرد با امر مطلق فهم کرد؟

کیرکگور این وضعیت را «تعلیق غایت‌شناختی امر اخلاقی» می‌نامد. لحظه‌ای که ایمان، در پارادوکسی هولناک، از چارچوب داوری عقل عمومی فراتر می‌رود. ابراهیم می‌داند چه مسیری را در پیش گرفته است، اما منطق ایمان او را نمی‌توان به محاسبات متعارف تقلیل داد.

این موضوع علاوه بر اینکه انکار عقل نیست، به ما یادآوری می‌کند که عقل محاسبه‌گر، ممکن است تمام حقیقت انسان و همه افق‌های ممکن کنش او را نفهمد.

از نظر غنی‌نژاد‌ها، عقل عرفی پاسخ همه مسائل ما را می‌دهد. اما کافی است به تاریخ جهان مدرن و تناقضات درونی آن، به‌ویژه وقایع پس از هفتم اکتبر در غزه، نگاهی بیندازیم تا ببینیم چگونه همین تمدنی که خود را بر قله عقلانیت و اخلاق ایستاده می‌پندارد، می‌تواند خشونت عریان و بربریت را در پوشش مفاهیمی چون امنیت، منافع ملی و ضرورت سیاسی صورت‌بندی و حتی توجیه کند.

عقلانیتی که مدعی است همه‌چیز را می‌فهمد، چگونه در برابر چنین فجایعی به تماشاگر یا حتی ابزار آن بدل می‌شود؟ با این همه، استاد اقتصادخوان ما همچنان به‌قدری شیفته دستگاه مفهومی غرب است که گویی هیچ شکافی میان ادعاهای فلسفی آن و واقعیت تاریخی‌اش وجود ندارد. انگار نه تناقضات این منظومه را می‌بیند و نه ظرفیت آن را برای تبدیل عقلانیت به ابزار سلطه. انگار به تعبیر قرآن، بر گوش و چشم او مهر نهاده‌اند.