سعید مصباح
امروز ۲۶ آبان، سالروز آزادسازی سوسنگرد است؛ شهری که نامش با یکی از مهمترین و در عین حال کمتر روایتشدهترین حماسههای دفاع مقدس گره خورده است. ماجرای محاصره سوسنگرد، فرمان تاریخی امام خمینی(ره) برای آزادسازی شهر، نقش شهید چمران و ایستادگی رزمندگان ارتش و سپاه، بهتنهایی ظرفیت تبدیل شدن به یک اثر سینمایی بزرگ را دارد. با این حال، بعید نیست بخش قابل توجهی از نسل جوان امروز حتی اطلاع دقیقی از آنچه در سوسنگرد گذشت نداشته باشند. و این به دلیل کوتاهی نهادهای فرهنگی و سینمایی ماست.
در جهان معاصر، سینما و تلویزیون یکی از مهمترین ابزارهای بازتولید حافظه تاریخی و هویت ملی هستند. هالیوود سالهاست از دل داستانهای تخیلی، شخصیتهایی میسازد که به نمادهای فرهنگی و حتی قهرمانان ملی آمریکا تبدیل میشوند. در شرق آسیا نیز سینما و انیمیشن با بهرهگیری از افسانهها، اسطورهها و روایتهای تاریخی، مفاهیمی چون ایثار، وفاداری، مقاومت و فداکاری را به نسلهای جدید منتقل میکنند. آنها بهخوبی دریافتهاند که برای ساختن حافظه جمعی، صرفاً نوشتن تاریخ کفایت نمیکند. قهرمان باید در قاب تصویر جان بگیرد و داستانش به تجربهای مشترک برای مخاطبان تبدیل شود.
اما ما در این سوی ماجرا چه کردهایم؟ کشوری که تاریخ معاصرش مملو از موقعیتهای دراماتیک و شخصیتهای کمنظیر است، چرا باید برای پیدا کردن سوژههای قهرمانانه دست به دامان داستانهای تخیلی شود؟ سوسنگرد، خرمشهر، شکست حصر آبادان و دهها واقعه دیگر، محصول تخیل نویسندگان نیستند. واقعیتهایی هستند که با خون و جان انسانهای این سرزمین رقم خوردهاند. با این وجود، هنوز نتوانستهایم متناسب با عظمت این حوادث، آثار سینمایی و تلویزیونی ماندگاری خلق کنیم.
مشکل آنجاست که گاهی تصور میکنیم بزرگداشت یک حماسه با برگزاری مراسم سالانه، ساخت چند مستند مناسبتی و تکرار تصاویر آرشیوی محقق میشود. حال آنکه تاریخ تا زمانی که به روایت هنری تبدیل نشود، نمیتواند در حافظه عمومی یک جامعه حضوری زنده و مستمر داشته باشد. نمیتوان از نسلی انتظار داشت با حماسهای ارتباط برقرار کند که هیچگاه فرصت تماشای آن را در قالب یک اثر داستانی جدی پیدا نکرده است.
سوسنگرد فقط یک شهر آزادشده یا یک مناسبت در تقویم رسمی نیست. یک داستان بزرگ ملی است که هنوز سینما و حتی ادبیات ایران نتوانسته حق مطلب را درباره آن ادا کند. مسلماً ما در داشتن قهرمان و حماسه کمبودی نداریم. مسئله این است که هنوز قصهگویان بزرگی برای روایت آنها تربیت نکردهایم. هالیوود از تخیل، قهرمان میسازد و ما از واقعیتهای تاریخی خود، حتی یک تصویر ماندگار هم نمیسازیم.