نویسنده: مسعود حنیفی

سیدعباس صالحی در آیین روز کتاب و کتاب‌خوانی با اشاره به نتایج یک نظرسنجی از کاهش میانگین خرید کتاب از یازده جلد در سال گذشته به هشت و شش دهم جلد در سال جاری خبر داد. این افت محسوس زنگ خطری جدی برای سرانه مطالعه و فرهنگ کشور است. برای درک چرایی این رخداد ناگوار باید به داده‌های اقتصادی و معیشتی جامعه نگاهی دقیق بیندازیم. در شرایطی که تورم افسارگسیخته و کاهش قدرت خرید خانوارها سفره مردم را کوچک کرده است سبد فرهنگی خانواده‌ها نیز به شدت آسیب دیده است.

وقتی بخش عمده‌ای از درآمد ماهانه صرف تأمین نیازهای اولیه مانند خوراک پوشاک و مسکن می‌شود طبیعی است که خرید کالایی به نام کتاب از سبد مصرف حذف گردد. بدیهی است که در چنین شرایطی انتظار رشد فرهنگی از جامعه‌ای که درگیر تأمین حداقل‌های زیستی است انتظاری کاملاً غیرمنطقی و دور از واقعیت خواهد بود.

علاوه بر این شاخص‌های کلان اقتصادی نشان می‌دهد که نابرابری درآمدی افزایش یافته و طبقه متوسط که پیش از این موتور محرک خرید کتاب بودند اکنون در معرض سقوط قرار گرفته‌اند. وقتی دغدغه اصلی یک خانواده تأمین دارو یا پرداخت اجاره‌بها باشد قطعاً اولویت با کالاهای اساسی خواهد بود. از طرفی تورم نقطه به نقطه در بخش کاغذ باعث شده تا ناشران تیراژ کتاب‌ها را به شدت کاهش دهند. این چرخه معیوب باعث می‌شود دسترسی به کتاب‌های عمیق محدود شود و در نتیجه همان هشت جلد کتاب خریداری شده نیز لزوماً نشان‌دهنده مطالعه هدفمند نیست.

همچنین کاهش ارزش پول ملی باعث شده تا مردم به جای سرمایه‌گذاری روی دانش به سمت بازارهای سفته‌بازی روی بیاورند. در چنین اتمسفر سنگین اقتصادی ذهن و جسم شهروندان چنان درگیر بقا می‌شود که فرصت و توانی برای مطالعه باقی نمی‌ماند. فقر اقتصادی مستقیماً به فقر فرهنگی تبدیل شده و آمار کاهش خرید کتاب تنها نوک کوه یخ این بحران خاموش است.

حالا که ریشه این افت را در تنگناهای مالی یافتیم باید از متولیان امر پرسید سهم سیاست‌گذاری‌های آن‌ها کجاست. به جای ریشه‌یابی این بحران و ارائه راهکارهای عملی برای ارزان‌سازی کاغذ شاهد برگزاری همایش‌های پرهزینه هستیم. با این حال باز هم جای شکرش باقی است که وزیر فرهنگ لااقل در یک مراسم رسمی دغدغه کتاب و کتاب‌خوانی را مطرح می‌کند. والا ما گمان کرده بودیم که مجموعه تحت امر ایشان فقط برای تدارک دیدن برنامه‌های سلبریتی‌ها کار می‌کند و به باقی امور بهایی نمی‌دهد.