سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز گذشته در پایان نشست سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در پاکستان اظهار داشت: «اعضای این سازمان از طرح پیشنهادی دو روزه جمهوری اسلامی ایران برای بازگشایی تنگه هرمز استقبال کرده و ابراز امیدواری کردهاند که این طرح به خاتمه کامل جنگ جاری در منطقه منجر شود.» عراقچی همچنین با چشمپوشی از نقش پاکستان در کنترل قیمت نفت با خطدهی به اخبار، با ابراز رضایت از همکاری پاکستان گفت: «ما به پاکستان بهعنوان یک دوست خوب اعتماد داریم؛ بهعنوان کشوری که تمام تلاش خود را به کار میگیرد و از همکاری با آنها رضایت داریم.» وی افزود پاکستان در حال انجام کار خود است و موضوع بسیار پیچیده و دشوار است، اما تهران به برادران پاکستانی خود اعتماد دارد.
این اظهارات خوشبینانه و امیدوارانه به مذاکره و امتیازدهی برای توقف ماشین جنگی آمریکا و اسرائیل در شرایطی مطرح میشود که بررسی اسناد و مواضع راهبردی آمریکا و رژیم صهیونیستی، کاملاً تصویر متفاوتی از نگاه طرف مقابل به مناسبات بینالمللی ارائه میدهد.
در همین زمینه، ژنرال تامیر هایمن، رئیس سابق سازمان اطلاعات نظامی ارتش رژیم صهیونیستی (آمان) و رئیس کنونی مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS)، در مقاله مهمی با عنوان «ادراک جدید امنیت ملی: مفهومسازی و پرسشهایی برای بحث»، به بررسی دکترین تحولیافته امنیتی اسرائیل پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ پرداخته است. ادراک امنیتی جدید اسرائیل، اگرچه هرگز در قالب یک سند رسمی تصویب نشده، عملاً از هفتم اکتبر به بعد سیاست امنیتی این رژیم را هدایت کرده است. این مفهوم نانوشته، از طریق اقدامات و عملکرد نظامی اسرائیل آشکار شده و مبنای تصمیمگیریهای راهبردی آن قرار گرفته است.
در این چارچوب، هایمن از جنگ بهعنوان یک وضعیت بنیادین امنیت ملی سخن میگوید. از منظر این دکترین، جنگ را نمیتوان با وضعیت صلح جایگزین کرد؛ صلح صرفاً وسیلهای برای تأمین امنیت است، نه هدفی مستقل.
ابتکار عمل تهاجمی به جای انتظار برای حمله
محور دیگر این دکترین، اولویت مطلق ابتکار عمل و تهاجم بر دفاع است. در این نگاه، حملات پیشگیرانه و غافلگیرانه ابزار اصلی پیروزی هستند و اگر اسرائیل نتواند در برابر حمله غافلگیرانه مقاومت کند یا هشدار قبلی قابل اتکایی به دست آورد، باید به سمت سیاست حملات پیشدستانه حرکت کند. مفهوم «دفاع رو به جلو» نیز مکمل همین راهبرد است. ایجاد مناطق حائل و دفاعی در جغرافیای پیرامونی، بهگونهای که جنگ در کوتاهترین زمان ممکن به خاک دشمن منتقل شود، بخشی از معماری امنیتی جدید اسرائیل است. در واقع، دفاع در این دکترین نه نقطه مقابل تهاجم، بلکه مقدمه و زیرساخت حمله بعدی محسوب میشود.
این رویکرد با مفهوم «اسپارتی شدن» یا «ابر اسپارت» (Super-Sparta) نیز پیوند دارد؛ مفهومی که عمدتاً پس از اظهارات بنیامین نتانیاهو در سپتامبر ۲۰۲۵ برجسته شد. منظور از آن حرکت به سمت جامعهای نظامیتر، آماده برای بسیج دائمی و پذیرای انزوای بینالمللی است؛ جامعهای که الگوی اسپارتی باستان، یعنی آمادگی مستمر برای جنگ را سرمشق قرار میدهد.
صلح آمریکایی با پشتوانه قدرت نظامی
در سوی دیگر، سند امنیت ملی آمریکا در نوامبر ۲۰۲۵ نیز همین منطق را با ادبیاتی متفاوت صورتبندی میکند. دولت دوم ترامپ «صلح از طریق قدرت» را یکی از اصول اصلی سیاست خارجی خود معرفی کرده است. در این سند تصریح میشود: «قدرت بهترین بازدارنده است» و کشورهایی که به اندازه کافی از تهدید منافع آمریکا بازداشته شوند، دست به اقدام نخواهند زد. این سند بر این تأکید دارد که ارتش آمریکا نیز باید قدرتمندترین، کشندهترین و پیشرفتهترین نیروی نظامی جهان باشد تا بتواند جنگها را بازدارد و در صورت ضرورت، آنها را سریع و قاطعانه به پیروزی برساند. بازدارندگی هستهای نیز در همین چارچوب تعریف میشود.
ترامپ در مقدمه سند خود را رئیسجمهور صلح معرفی میکند، اما صلح مورد نظر او نه از مسیر توافق به هر قیمت، بلکه با اتکا به قدرت نظامی و دیپلماسی مبتنی بر برتری آمریکا تعریف میشود. او بارها تأکید کرده است؛ همچنین در مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر ۲۰۲۶ تصریح کرد که صلح با حرف و نهادها حاصل نمیشود، بلکه قدرت آمریکا باید سریع، علنی و بدون عذرخواهی به کار گرفته شود. در این منطق، دیپلماسی محصول قدرت است.
تکرار خطای چمبرلین در تهران
مرور این اسناد و مواضع، یک شکاف نگرانکننده را آشکار میکند. اسرائیل با وجود ضعفهای ذاتی خود و آمریکا در شرایط افول هژمونی و محدودیتهای قدرت جهانی، به سمت نظامیگری بیشتر، جنگ پیشدستانه و تقدم هدف بر ملاحظات اخلاقی حرکت میکنند؛ اما در سوی دیگر، دستگاه سیاست خارجی ایران همچنان گرفتار اشتیاق بیحدوحصر به مذاکره و امید به میانجیگری است.
این همان تقابل خطرناکی است که پیشتر نیز تجربه شده است. درحالیکه روابط بینالملل در دوران گذار قدرت، عرصه رقابتهای شدید، خشونت و منازعات پرهزینه است، برخی مسئولان ایرانی همچنان تصور میکنند میتوان با امتیازدهی و توافق، اراده قدرتهای توسعهطلب را مهار کرد.
این وضعیت خاطره مواجهه سادهلوحانه نوئل چمبرلین با هیتلر و افتخار او به توافق مونیخ را زنده میکند؛ توافقی که قرار بود مانع جنگ شود، اما در نهایت نتوانست ماشین توسعهطلبی آلمان نازی را متوقف کند.
از این منظر، تغییر و عزل عباس عراقچی و تجدیدنظر اساسی در رویکرد دولت پزشکیان به سیاست خارجی، ضرورتی راهبردی است. نمیتوان در برابر طرفی که خود را برای جنگ دائمی، حمله پیشدستانه و تحمیل اراده نظامی آماده میکند، همچنان با منطق چمبرلین به دنبال کاغذ توافق و وعده صلح بود.
چمبرلین های تهران در رؤیای توافق
اظهارات عراقچی درباره استقبال اعضای اکو از طرح دو روزه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و ابراز رضایت از همکاری پاکستان، در کنار بررسی دکترین امنیتی جدید اسرائیل در مقاله تامیر هایمن و راهبرد «صلح از طریق قدرت» دولت ترامپ، یک تقابل معنادار را آشکار میکند؛ تقابل میان سیاستمدارانی که جنگ را واقعیت دائمی روابط بینالملل میدانند و کسانی که همچنان به مهار توسعهطلبی آمریکا و اسرائیل با مذاکره و امتیازدهی امید بستهاند.