نویسنده: مسعود صفری
سیوچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در حالی با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» برگزار میشود که پوستر رسمی این رویداد، تصویری انتزاعی از کتاب، ارتباط و تعامل فکری ارائه میدهد. گویی جنگ رمضان و جنگ دوازدهروزه در سیاره دیگری اتفاق افتاده است. در این طراحی، نشانههایی از پیوند و گفتوگو دیده میشود، اما جای یک مؤلفه اساسی در آن خالی است: دفاع مقدس دوم و سوم که هنوز ادامه دارد.
این انتخاب زمانی بیشتر به چشم میآید که به سابقه هفته کتاب نگاه کنیم. کتاب در سنت فرهنگی جمهوری اسلامی ایران هیچگاه مفهومی جدا از هویت ملی، استقلال و آرمانهای اجتماعی نبوده است. در دوره سیوسوم، شعار «بخوانیم برای ایران» با استفاده از نقشه کشور و واژگانی چون کتاب، ایران و خلیج فارس، بر پیوند مطالعه با هویت سرزمینی تأکید داشت. در دورههای دیگر نیز شعارهایی مانند «خواندن برای همدلی» و «آینده خواندنی است» تلاش میکردند کتاب را به افق اجتماعی و فرهنگی جامعه متصل کنند. حتی در دوره هشتم هفته کتاب، در سال ۱۳۷۹، روز «کتاب و ادبیات دفاع مقدس» به برنامههای این رویداد افزوده شد. بنابراین، سخن گفتن از نسبت کتاب و مقاومت، بخشی از سابقه فرهنگی همین مناسبت است.
اما امروز با چه وضعیتی روبهرو هستیم؟ کشوری که در سالهای اخیر بار دیگر تهدید نظامی، تجاوز و آزمون تاریخی مقاومت را تجربه کرده، چرا باید در مهمترین نماد بصری رویداد ملی کتاب خود، تصویری بیارتباط با این واقعیت ببیند؟ مگر فرهنگ را میتوان از تاریخ جدا کرد؟ مگر ادبیات دفاع مقدس، خاطرات شهدا، روایت مادران و همسران شهدا، نوشتههای رزمندگان و آثار مربوط به مقاومت، جزئی از سرمایه فکری و فرهنگی این ملت نیستند؟
کتاب میتواند حافظه تاریخی یک ملت را حفظ کند، نسل جدید را با ریشههای هویتی خود آشنا سازد و روایتهایی را که رسانههای مسلط جهانی میکوشند به حاشیه برانند، زنده نگه دارد. ادبیات مقاومت از همین منظر اهمیت دارد. این آثار، روایت انسانهایی هستند که در برابر تجاوز و سلطه تسلیم نشدند. آنها از تجربهای سخن میگویند که در آن مفاهیمی چون شهادت، غیرت ملی، ایمان، ایثار و دفاع از مظلوم، از سطح شعار فراتر رفته و به واقعیت زندگی مردم تبدیل شدهاند. چنین گنجینهای نمیتواند در ویترین فرهنگی کشور غایب باشد.
البته قرار نیست هر پوستر فرهنگی به تصویری مستقیم از میدان نبرد، موشک و رزمنده تبدیل شود. هنر گرافیک زبان استعاره و نماد است و میتواند با استفاده از عناصر بصری خلاقانه، مفاهیمی چون مقاومت، اقتدار، همبستگی و هویت ملی را بازنمایی کند. بحث بر سر این است که طراح یک رویداد ملی باید بداند در چه جامعهای زندگی میکند و چه تجربههایی در شکلگیری حافظه تاریخی آن نقش داشتهاند.
فرهنگ انقلاب اسلامی با روایت ایستادگی در برابر سلطه، دفاع از استقلال و پاسداشت خون شهدا معنا پیدا کرده است. هفته کتاب نیز اگر قرار است نماینده فرهنگ این جامعه باشد، نمیتواند این ریشهها را از تصویر خود حذف کند.