طبق گفته مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در پنج روز منتهی به ۷ آبان، مصرف گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء حدود ۷۰ میلیون مترمکعب، معادل ۳۰ درصد، افزایش یافته است و با تداوم افت دما، انتظار می‌رود مصرف باز هم افزایش پیدا کند. این روند که در مصاحبه سعید توکلی با صداوسیما به آن اشاره شده است، نگرانی‌ها را از وجود ناترازی گاز در کشور افزایش می‌دهد.
به گفته او، پیش‌بینی می‌شود ۱۱ استان در زمستان با تنش گازی مواجه شوند؛ این استان‌ها، به جز کرمان، غالباً در نیمه شمالی کشور و به خصوص در مناطق سردسیر شمال غرب و شمال شرق قرار دارند. با توجه به کاهش دما در ماه‌های آینده و رسیدن به اوج مصرف، نگرانی درباره تأمین گاز در این استان‌ها جدی خواهد بود؛ نگرانی‌ای که سرمنشأ آن، ناترازی ساختاری سال‌های گذشته و البته خسارتی است که در طول جنگ به توان تولیدی کشور وارد شده است.
ناترازی گاز؛ ریشه‌های ساختاری فراتر از خسارت‌های جنگ
طبق برآوردهای موجود، ناترازی ساختاری کشور در اوج مصرف گاز بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب تخمین زده می‌شود. همچنین، طبق اعلام شرکت ملی گاز ایران، در جنگ گذشته حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز کشور آسیب دید و از دسترس خارج شد؛ البته با تلاش و عزم نیروهای داخلی، ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت دوباره در دسترس قرار گرفت و کاهش ظرفیت تولید ناشی از خسارت‌های جنگ به ۱۳۰ میلیون مترمکعب رسید.
البته اضافه شدن این کسری در ظرفیت تولید به ناترازی پیش از جنگ، نگرانی‌ها را افزایش می‌دهد؛ اما نمی‌توان بدون در نظر گرفتن ناترازی پیش از جنگ، صرفاً جنگ را مسبب این ناترازی دانست. میزان ناترازی پیش از جنگ حتی بیش از دو برابر کسری حاصل از جنگ بوده است. بنابراین، ریشه این ناترازی را باید در نحوه مدیریت و مصرف گاز جست‌وجو کرد.
مهار ناترازی از مسیر مدیریت مصرف
یکی از راه‌های مدیریت ناترازی موجود را می‌توان در نحوه مدیریت مصرف در بخش خانگی جست‌وجو کرد؛ جایی که استفاده از تجهیزات گرمایشی بهینه و البته کنترل مصرف و کاهش دمای خانه توسط خانوارها می‌تواند به کنترل ناترازی در اوج مصرف کمک کند.
در همین زمینه، طبق اعلام مسئولان و کارشناسان این حوزه، در زمان اوج مصرف، هر درجه کاهش دما سبب کاهش حدود ۲۵ میلیون مترمکعب مصرف در بخش خانگی می‌شود. این بدان معناست که در صورت کاهش یک درجه‌ای دمای خانه‌ها توسط خانوارها، می‌توان شاهد کاهش ۲۵ میلیون مترمکعبی ناترازی گاز بود.
در همین راستا، توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، بیان داشته است: شرکت ملی گاز پویش «دمای ۲۰ درجه» را با هدف حفظ آسایش خانوارها و کاهش مصرف اجرا می‌کند. دمای ۱۸ تا ۲۱ درجه، محدوده استاندارد آسایش حرارتی است و تنظیم وسایل گرمایشی در این محدوده می‌تواند به مدیریت مصرف کمک کند.
در صورت استقبال مردم و مشترکان از این طرح و تحقق صرفه‌جویی، می‌توان بخش اعظمی از ناترازی بین تولید و مصرف را کاهش داد. بخش دیگری که می‌توان از طریق آن، بدون افزایش عرضه و منابع و صرفاً با اثرگذاری بر سمت تقاضا، ناترازی را کاهش داد، اصلاح تجهیزات مورد استفاده خانوارها و جلوگیری از هدررفت منابع در بخش مصرف است.
برای مثال، تاکنون بیش از ۱۳۲ هزار موتورخانه در کشور بهینه‌سازی شده است؛ اقدامی مثبت که می‌تواند مصرف گاز هر واحد یا مجتمع را حدود ۱۳ تا ۲۵ درصد کاهش دهد. در صورت اقدام مؤثر و به موقع در این حوزه، می‌توان از شدت بحران پیش رو کاست.
همچنین، به نظر می‌رسد جایگزین کردن تجهیزات گرمایشی، از جمله بخاری‌های کم‌بازده (که تعداد آن‌ها در کشور حدود ۲۰ تا ۲۱ میلیون دستگاه تخمین زده می‌شود)، نیز می‌تواند تأثیر بسزایی در صرفه‌جویی گاز داشته باشد. در لایه خرد نیز با رواج فرهنگ صرفه‌جویی در خانوارها می‌توان شاهد کاهش قابل توجه مصرف بود و از بروز بحران در زمان اوج مصرف جلوگیری کرد. علاوه بر این، استفاده صنایع از سوخت‌های جایگزین را نیز می‌توان راهکاری برای عبور از دوره سخت اوج مصرف در زمستان دانست.
گاز روسیه راهکاری حل ناترازی
اما رویکرد بعدی، اثرگذاری در بخش عرضه گاز است؛ جایی که می‌توان با دیپلماسی انرژی فعال و تقویت منابع تأمین گاز کشور، هم از میزان ناترازی و بحران در اوج مصرف کاست و هم در بلندمدت، افزایش بهره‌وری شبکه گازی کشور، توسعه روابط و افزایش صادرات و در نهایت تبدیل شدن کشور به مرکز تبادلات و تعاملات گاز در منطقه را پیگیری کرد و در مسیر تحقق آن گام برداشت.
مهم‌ترین راهکار موجود در شرایط فعلی کشور را می‌توان استفاده از ظرفیت تولید و صادرات گاز روسیه، به عنوان کشوری دارای بزرگ‌ترین منابع و ذخایر گازی جهان، دانست. در همین راستا، ولادیمیر پوتین در ژانویه سال ۲۰۲۵ اظهار کرد که صادرات گاز روسیه به ایران می‌تواند تا ۵۵ میلیارد مترمکعب در سال (حدود ۱۵۵ میلیون مترمکعب در روز) افزایش پیدا کند.
همچنین، مذاکرات متعددی بین دو کشور انجام شده و حتی می‌توان سفر اخیر مسعود پزشکیان و حضور او در نشست کشورهای تولیدکننده گاز در مسکو را نیز در همین راستا تعریف و تفسیر کرد. در صورتی که بتوان فرآیند تدوین قرارداد واردات گاز از طریق جمهوری آذربایجان را تسریع کرد، واردات گاز می‌تواند مشکلات بخش قابل توجهی از استان‌های شمالی کشور را که طبق اعلام مدیرعامل شرکت ملی گاز جزو استان‌های مستعد کمبود و بحران در زمستان پیش رو هستند، مدیریت کند.
از دیگر مزایای واردات از روسیه، برطرف کردن مشکلاتی است که شبکه گازی کشور در زمستان با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. ایران عزیزمان در جنوب کشور دارای منابع عظیم گازی است، اما بخش مهمی از مصرف زمستانی در شمال و شمال شرق کشور اتفاق می‌افتد. همین مسئله در زمستان چالش‌هایی ایجاد می‌کند؛ از جمله افزایش شدید مصرف خانگی در استان‌های سردسیر، محدودیت ظرفیت انتقال گاز از جنوب به شمال در برخی نقاط شبکه، افزایش فشار بر خطوط انتقال و ایستگاه‌های تقویت فشار و رقابت میان مصرف خانگی، نیروگاه‌ها و صنایع برای دریافت گاز.
در چنین شرایطی، واردات گاز از شمال کشور می‌تواند مزیت مهمی داشته باشد: گاز در نزدیکی بخشی از مراکز مصرف وارد شبکه می‌شود و لزوماً نیازی نیست تمام آن از جنوب کشور به شمال منتقل شود. در واقع، واردات گاز روسیه فقط به معنای افزایش عرضه نیست، بلکه می‌تواند به مدیریت جغرافیایی شبکه گاز ایران نیز کمک کند.
مجموعه دلایل و شواهد بر اهمیت واردات گاز از روسیه تأکید دارد و ضرورت تسریع فرآیندهای دیپلماتیک برای عملیاتی‌سازی قراردادها و نقشه‌راه‌های موجود را نشان می‌دهد. بنابراین عبور از ناترازی گاز در زمستان پیش رو، نیازمند اتخاذ مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در دو سمت عرضه و تقاضاست.
از یک سو، اصلاح الگوی مصرف، بهینه‌سازی تجهیزات گرمایشی و استفاده از ظرفیت‌های صرفه‌جویی می‌تواند بدون تحمیل هزینه‌های سنگین برای افزایش تولید، بخشی از ناترازی موجود را جبران کند و از سوی دیگر، فعال‌سازی دیپلماسی انرژی و تسریع در عملیاتی‌سازی توافق واردات گاز از روسیه، فرصتی برای تقویت امنیت انرژی و مدیریت بهتر شبکه گاز کشور فراهم می‌آورد.
در چنین شرایطی، ضروری است سیاست‌گذار با نگاهی بلندمدت و متناسب با اقتضائات کشور، از تمام ظرفیت‌های داخلی و منطقه‌ای برای عبور از چالش ناترازی و تضمین پایداری تأمین گاز استفاده کند.
