خبر برنامهریزی دیدار سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، بار دیگر نام «کنفرانس تهران» را بر سر زبانها انداخته است اما این قیاس، اگر به معنای تکرار سال ۱۳۲۲ باشد، از اساس معالفارق است. آن روز، تهران فقط نشانی جغرافیایی میز تصمیمگیری قدرتهای اشغالگر بود و دولت ایران حتی در مذاکرات اصلی جایگاهی نداشت. امروز، هرچند نشست در شنژن برگزار میشود، پرونده ایران یکی از موضوعات اعلامشده گفتوگوست. تفاوت در همین جابهجایی تاریخی نهفته است. ایران از کشوری که دربارهاش تصمیم میگرفتند به بازیگری که قدرتها ناچارند درباره نقش و مطالباتش مذاکره کنند تبدیل شده است.
کاخ سفید روز جمعه ۱۳ نوامبر اعلام کرد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، قرار است روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین، با ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ دیدار کند. بنابر گزارش آسوشیتدپرس، این نخستین نشست سهجانبه رهبران سه قدرت بزرگ هستهای جهان خواهد بود. واشنگتن اعلام کرده موضوعاتی همچون کنترل تسلیحات هستهای و جنگ با ایران در دستور کار قرار دارند. هرچند مقامهای آمریکایی از پایینبودن احتمال دستیابی به توافقی فوری سخن گفتهاند، نفس مطرحشدن پرونده ایران در چنین سطحی، اهمیت جایگاه تهران در محاسبات قدرتهای جهانی و بازیگری ایران را نشان میدهد.
در آذرماه ۱۳۲۲، فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین در تهران گرد هم آمدند تا درباره ادامه جنگ جهانی دوم و نظم سیاسی پس از آن تصمیمگیری کنند. ایران در آن مقطع، کشوری بود که از شهریور ۱۳۲۰ به اشغال نیروهای متفقین درآمده بود و محمدرضا پهلوی نیز پس از برکناری پدرش توسط قدرتهای اشغالگر به سلطنت رسیده بود.
نکته مهم آنکه پهلوی در مذاکرات اصلی سه قدرت جهانی جایی نداشت و سران آمریکا، انگلیس و شوروی در پایتخت ایران درباره مهمترین تحولات نظام بینالملل مذاکره میکردند، بیآنکه حتی خبر داشته باشد.
در واقع، کنفرانس تهران بیش از آنکه نمایانگر جایگاه سیاسی ایران باشد، نمادی از موقعیت منفعل کشوری بود که حتی بر سرنوشت سرزمین خود نیز اختیار کامل نداشت.
اکنون اما معادله تغییر کرده است و موضوع نشست قدرتهای جهانی خواستهها و کنشهای جمهوری اسلامی ایران است. کشوری که اقدامات نظامی، امنیتی و دیپلماتیک آن در ماههای گذشته بر محاسبات آمریکا و متحدانش تأثیر گذاشته است.
البته تحول جایگاه منطقهای ایران را نمیتوان صرفاً به جنگ اخیر با آمریکا محدود کرد. زمانی که ظهور داعش، عراق و سوریه را با یکی از بزرگترین بحرانهای امنیتی منطقه روبهرو کرد، ایران با حمایت از دولتهای عراق و سوریه، اعزام مستشاران نظامی و پشتیبانی از نیروهای محلی، در مقابله با داعش نقشآفرینی کرد.
در سالهای بعد، مسئله اسرائیل و تحولات جبهه مقاومت، جایگاه ایران را بیش از گذشته در معادلات امنیتی خاورمیانه برجسته کرد. این روند با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ وارد مرحلهای متفاوت شد.
آنچه میتوان از این وضعیت دریافت، فاصله میان اهداف اولیه واشنگتن و نتایج محققشده است. آمریکا نه توانسته هزینه را مطابق برنامه اولیه خود خاتمه و یا حتی کاهش دهد و نه توانسته شرایط سیاسی موردنظرش را بر تهران تحمیل کند. از این منظر، ادامه جنگ را میتوان نشانه محدودیت قدرت نظامی آمریکا در دستیابی به اهداف سیاسی دانست.
آمریکا که دههها خود را ضامن امنیت کشورهای عربی و مسیرهای انتقال انرژی معرفی میکرد، اکنون با وجود استقرار گسترده نیروها و تجهیزات نظامی، نتوانسته امنیت کامل صادرات متحدانش را تضمین کند.
بُعد دیگر این تحول، در مناسبات دیپلماتیک ایران با چین و روسیه نمایان شده است. تهران در سالهای گذشته با توسعه همکاریهای راهبردی با مسکو و پکن تلاش کرده است از ظرفیت رقابت قدرتهای بزرگ برای کاهش فشارهای سیاسی غرب استفاده کند.
نمونه مشخص این روند، اقدام مشترک چین و روسیه در شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ بود. دو کشور با استفاده از حق وتو مانع تصویب قطعنامه پیشنهادی آمریکا برای تمدید مأموریت هیئت کارشناسان نظارت بر تحریمهای ایران شدند. قطعنامه با وجود کسب ۱۱ رأی موافق، به دلیل وتوی مسکو و پکن تصویب نشد.
نکته قابل توجه آن است که دو کشور در جریان جنگ سال ۲۰۲۶ نیز بارها از اقدامات نظامی آمریکا و اسرائیل انتقاد کرده و خواستار حلوفصل بحران شدهاند. اکنون نیز رهبران همین دو کشور قرار است در نشستی با رئیسجمهور آمریکا، درباره جنگ ایران گفتوگو کنند.
ایران قدرتمندتر از همیشه
۸۳ سال پیش، تهران محل تصمیمگیری دیگران بود اما امروز به بازیگری تبدیل شده است که جایگاهش در دنیا تعیین کننده شده است و قدرتهای جهانی راهی جز بررسی خواستههایش ندارند.