روز جمعه گذشته مسئولان دفتر رئیسجمهور، خبرنگاران را به محل کار مسعود پزشکیان بردند تا از خاموشی چراغها و صرفهجویی رئیسجمهور در مصرف برق گزارش تهیه کنند. تصویری که از این برنامه مخابره شد، رئیسجمهور را در محیطی تاریک و با کاپشن نشان میداد که قرار بود نمادی از صرفهجویی در مصرف انرژی باشد. اصل صرفهجویی نهتنها ایرادی ندارد، بلکه مسئولان کشور باید در رعایت الگوی مصرف پیشقدم باشند، اما مسئله اینجاست که آیا در شرایط حساس کنونی، چنین تصویری بهترین پیام برای افکار عمومی داخل و خارج از کشور است؟ ایران کشوری نیست که از دسترسی به برق محروم باشد. امروز تمام شهرهای کشور و بیش از ۹۹ درصد روستاها از نعمت برق برخوردارند. این دستاورد حاصل دههها سرمایهگذاری، توسعه شبکه انتقال و توزیع و تلاش متخصصان صنعت برق است که در جمهوری اسلامی رقم خورده است. بنابراین، نمایش تاریکی در دفتر رئیسجمهور، بدون توجه به این واقعیتها و ظرفیتهای ملی، تصویر بدی از وضعیت کشور به جهان مخابره میکند؛ تصویری که به جای نمایش توانمندیهای کشورمان، محدودیتها و کمبودها را نمایش میدهد. در شرایطی که دشمنان ایران تلاش میکنند هر مشکل اقتصادی و زیرساختی را به نشانهای از ناتوانی کشور تبدیل کنند، دولت باید در انتخاب پیامهای رسانهای خود دقت بیشتری داشته باشد. رئیسجمهور میتواند با خاموش کردن چراغهای اضافی، الگویی برای صرفهجویی باشد، اما وظیفه اصلی او مدیریت منابع، جلوگیری از هدررفت ثروت ملی و پاسخگویی درباره عملکرد دستگاههای اجرایی است. مردم از رئیسجمهور انتظار دارند علاوه بر توصیه به کاهش مصرف، درباره چرایی ایجاد محدودیتها و راههای رفع آنها نیز توضیح دهد و از برنامههایش بگوید.
فرصتی که میتوانست به برق تبدیل شود
اما نکته مهمتر اینجاست که دولت در حالی برای نمایش خاموشی چند چراغ در دفتر رئیسجمهور برنامه رسانهای ترتیب میدهد که پرونده بازگشت ۴.۷ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی کشور همچنان یکی از ابهامهای جدی اقتصادی است؛ پولی که میتوانست بخشی از مشکلات زیرساختی کشور را برطرف کند.
چهارم آبانماه امسال، در مناظرهای که با حضور حسین قربانزاده، مشاور محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و عضو هیأتمدیره هلدینگ خلیج فارس، و وحید اشتری در خبرگزاری فارس برگزار شد، موضوع بازنگشتن ارز حاصل از فروش نفت به کشور مطرح شد. قربانزاده در این مناظره درباره عملکرد وزارت نفت در دوره مسئولیت محسن پاکنژاد گفت: «از ۳۲ میلیارد دلار نفتی که فروختیم، ۴.۷ میلیارد دلار به کشور برنگشته است.»
این اظهارنظر، ادعایی جدی است که نمیتوان بهسادگی از کنار آن عبور کرد و مراجع نظارتی و قضایی میبایست ماجرای این دلارهای گمشده را بررسی و ابعاد آن را روشن کنند. با این حال، همین رقم به اندازه کافی مهم است که رئیسجمهور و دولت درباره آن موضع شفافی بگیرند. ۴.۷ میلیارد دلار درآمد نفتی، پولی نیست که بتوان از کنار آن گذشت یا آن را در میان انبوه مشکلات روزمره اقتصادی فراموش کرد. هرچند پزشکیان که بارها از ضرورت صرفهجویی، مدیریت مصرف و تحمل محدودیتها سخن گفته، باید در برابر چنین موضوعی نیز حساسیت نشان دهد. اگر قرار است مردم با خاموش کردن چراغها، کاهش مصرف وسایل برقی و تحمل محدودیتهای انرژی در مدیریت منابع کشور مشارکت کنند، طبیعی است که انتظار داشته باشند دولت نیز درباره تکلیف دلارهای حاصل از فروش ثروت ملی پاسخگو باشد. نمیتوان از یک سو از مردم خواست مصرف برق را کاهش دهند و از سوی دیگر درباره سرنوشت میلیاردها دلار درآمد نفتی سکوت کرد. صرفهجویی در خانههای مردم زمانی معنا و مقبولیت بیشتری پیدا میکند که جامعه اطمینان داشته باشد منابع کشور با حداکثر دقت و شفافیت مدیریت میشود و هیچ فرصتی برای هدررفت درآمدهای ملی وجود ندارد.
تأمین برق ۳.۳ میلیون خانوار با دلارهای گمشده
برای درک بهتر اهمیت این رقم، کافی است آن را با یکی از مشکلاتی که دولت این روزها درباره آن اطلاعرسانی میکند، یعنی ناترازی برق، مقایسه کنیم. برآوردهای مبتنی بر هزینههای متعارف احداث نیروگاههای خورشیدی نشان میدهد با سرمایهای در حدود ۴.۷ میلیارد دلار میتوان ظرفیت قابلتوجهی از نیروگاههای خورشیدی در کشور ایجاد کرد. با فرض هزینه سرمایهگذاری متوسط حدود ۶۷۰ دلار به ازای هر کیلووات ظرفیت نصبشده، این منابع امکان احداث حدود ۷ گیگاوات نیروگاه خورشیدی را فراهم میکند.
چنین ظرفیتی با در نظر گرفتن ضریب بهرهبرداری متعارف نیروگاههای خورشیدی، میتواند بهطور متوسط حدود ۱۱۲۷ مگاوات برق در شبانهروز تولید کند. اگر مصرف سالانه برق هر خانوار را بهطور متوسط سههزار کیلوواتساعت در نظر بگیریم، انرژی تولیدی این نیروگاهها برای تأمین برق سالانه حدود ۳.۳ میلیون خانوار کفایت میکند. به بیان دیگر، منابعی که به گفته مشاور رئیس مجلس از محل فروش نفت به کشور بازنگشته، میتوانست به سرمایهای برای توسعه نیروگاههای خورشیدی تبدیل شود؛ نیروگاههایی که علاوه بر کمک به کاهش ناترازی برق، زمینه کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و افزایش پایداری شبکه را فراهم میکنند.
در شرایطی که دولت از مردم میخواهد در مصرف برق صرفهجویی کنند، چنین مقایسهای اهمیت بیشتری پیدا میکند. خاموش کردن چند چراغ اقدام مثبتی است، اما احداث چند گیگاوات نیروگاه و افزایش ظرفیت تولید برق، اقدامی ماندگار و اثرگذار در مقیاس ملی است که میتواند برق صنایع را تأمین کند و مانع وارد آمدن خسارت به کشور شود.
عزتالله زارعی، سخنگوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، چندی پیش اعلام کرد: «عدمالنفع ناشی از خاموشیها که در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۰۰ هزار میلیارد تومان بود، در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۰۰ هزار میلیارد تومان رسید.»
مردم فقط توصیه به صرفهجویی نمیخواهند
بدون تردید مدیریت مصرف ضرورت دارد و هیچ کشوری نمیتواند بدون اصلاح الگوی مصرف به توسعه پایدار برسد. اما مدیریت مصرف تنها یک بخش از مسئولیت دولت است. بخش مهمتر، مدیریت منابع، توسعه زیرساختها، جلوگیری از هدررفت درآمدها و پاسخگویی درباره عملکرد دستگاههای اجرایی است. رئیسجمهور باید به مردم توضیح دهد دولت برای افزایش ظرفیت تولید برق، توسعه نیروگاههای تجدیدپذیر، اصلاح شبکه و جلوگیری از اتلاف منابع چه برنامهای دارد و روشن کند پرونده بازگشت ۴.۷ میلیارد دلار درآمد نفتی در چه مرحلهای است، چه کسانی مسئول پیگیری آن هستند و چه اقداماتی برای بازگشت آن انجام شده است.
اگر این رقم به کشور بازنگشته، دولت باید برای بازگرداندن آن اقدام کند و اگر ادعای مطرحشده درباره این منابع دقیق نیست، باید با ارائه اسناد و اطلاعات شفاف، افکار عمومی را در جریان واقعیت قرار دهد.
رئیسجمهور باید تصویر اقتدار بسازد
همچنین تصویر رئیسجمهور در یک اتاق تاریک، حتی اگر با هدف ترویج فرهنگ صرفهجویی تهیه شده باشد، نمیتواند جایگزین گزارش عملکرد دولت در حوزه انرژی شود. ایران کشوری با ظرفیتهای بزرگ انسانی، صنعتی و زیرساختی است و نباید دستاوردهای آن زیر سایه نمایش کمبودها قرار گیرد. امروز مردم بیش از آنکه به تصویر خاموشی چراغهای دفتر رئیسجمهور نیاز داشته باشند، به دیدن نتیجه اقدامات دولت برای رفع مشکلات نیاز دارند. رئیسجمهور باید بداند که مسئولیت او صرفاً توصیه به صرفهجویی نیست. وظیفه اصلی دولت، اداره کشور، صیانت از داراییهای عمومی و تبدیل ثروت ملی به رفاه و زیرساخت است. اگر قرار است فرهنگ صرفهجویی از دفتر رئیسجمهور آغاز شود، فرهنگ پاسخگویی و مقابله با هدررفت منابع کشور نیز باید از همانجا آغاز شود.
آقای پزشکیان! به جای آنکه تاریکی دفتر ریاستجمهوری به نماد مدیریت انرژی دولت تبدیل شود، پیگیر بازگشت درآمدهای نفتی باشید. به جای آنکه مدام از محدودیتها و کمبودها سخن بگویید، نشان دهید دولت برای رفع آنها چه کرده است. خاموش کردن چراغهای اضافی، صرفهجویی است؛ اما خاموش ماندن چراغ شفافیت درباره میلیاردها دلار پول نفت، پذیرفتنی نیست.