نویسنده: دکتر غیاث‌الدین رحمتی

در حالی که وزیر امور خارجه ایران با میانجی‌گری قطر در حال مذاکره با آمریکا است، خبرگزاری آکسیوس جزئیاتی از پیشنهاد جدید ایران برای توافق را منتشر کرده است. پیش‌تر، در جریان سفر رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه به نیویورک، ایران از ارائه طرحی برای بازگشایی یک‌هفته‌ای تنگه هرمز خبر داده بود؛ طرحی که آمریکا با این استدلال که تنگه هرمز باز است، آن را نپذیرفت و خواستار مذاکره درباره برنامه هسته‌ای ایران شد. با تشدید اقدامات ایران برای مسدودسازی تنگه، بار دیگر این پیام به واشنگتن منتقل شد که تهران همچنان این اهرم را در اختیار دارد.

اندکی پیش از انتخابات کنگره آمریکا، عراقچی از پیشنهادی برای اجرای توافقات مرحله نخست در یک بازه دو روزه خبر داد. اکنون آکسیوس جزئیات این پیشنهاد را منتشر کرده است. بر اساس این گزارش، در روز نخست آمریکا محاصره دریایی ایران را لغو و بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده کشور را آزاد می‌کند. در مقابل، ایران بازرسان آژانس را برای بازرسی از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده دعوت خواهد کرد. در روز دوم نیز ایران تنگه هرمز را بازگشایی می‌کند و مذاکرات هسته‌ای درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالای کشور آغاز می‌شود.

اگر این جزئیات صحت داشته باشد، به معنای آن است که دولت حاضر شده اهرم تنگه هرمز را در برابر لغو محاصره دریایی و آزادسازی بخشی از دارایی‌های خود واگذار کند؛ آن هم در حالی که همزمان بازرسی آژانس و مذاکره درباره ذخایر اورانیوم غنی‌شده را پذیرفته است. به عبارت دیگر، دولت از خط قرمز خود برای عدم مذاکره هسته‌ای در مرحله اول کوتاه آمده و پیشاپیش به آمریکا وعده امتیازات مشخصی را داده است.

این الگو بی‌شباهت به مذاکرات پیش از جنگ دوازده‌روزه، تلاش‌های بی‌حاصل برای جلوگیری از اجرای مکانیسم ماشه، مذاکرات پیش از جنگ چهل‌روزه و حتی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد نیست. در همه این موارد، ایران امتیازاتی را برای جلب رضایت آمریکا پیشنهاد کرد؛ گاهی در برابر وعده رفع تحریم‌ها، گاهی برای جلوگیری از اجرای مکانیسم ماشه و گاهی صرفاً برای منصرف کردن واشنگتن از حمله نظامی. نتیجه این رویکرد در تمام موارد، مطالبات بیشتر آمریکا یا جنگ بود.

بنابراین، اکنون مسئله اصلی ناتوانی دستگاه سیاست خارجی ایران در تصور و اجرای الگویی متفاوت از دیپلماسی است. در منطق حاکم بر این دستگاه، حتی در مواجهه با کشوری که با ایران وارد جنگ شده، راه‌حل همچنان ارائه امتیاز و جلب رضایت طرف مقابل است. این همان ذهنیتی است که در دوران برجام با شعار «هر توافقی بهتر از عدم توافق است» شناخته می‌شد؛ در حالی که طرف آمریکایی آشکارا تأکید می‌کرد توافق نکردن بهتر از پذیرش یک توافق بد است.

آمریکا مذاکره را ابزاری برای افزایش فشار، کسب امتیاز و حتی فریب برای آماده‌سازی اقدامات نظامی می‌داند، اما رویکرد دولت پزشکیان همچنان بر این فرض استوار است که با امتیاز دادن می‌توان طرف مقابل را به توافقی پایدار وادار کرد.