به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ مسیری پرتلاطم را سپری کرده و از نگرانی درباره مازاد عرضه و نفت ۶۰ دلاری، به بحران عرضه و احتمال نفت ۱۲۰ دلاری رسیده است. در نخستین روز معاملاتی سال جاری میلادی، هر بشکه نفت برنت حدود ۶۰ دلار معامله میشد و نفت وستتگزاس اینترمدیت آمریکا (WTI) نیز در محدوده ۵۷ دلار قرار داشت. بازار در آن مقطع، بیش از آنکه نگران کمبود نفت باشد، تحت تأثیر چشمانداز افزایش عرضه و رشد ضعیفتر تقاضای جهانی قرار داشت؛ اما معادلات بازار در اواخر فوریه بهکلی دگرگون شد. با آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به کشورمان در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴)، تنگه هرمز عملاً به نقطه کانونی بحران انرژی تبدیل گردید. بستهشدن این مسیر حیاتی که نزدیک به یکپنجم جریان جهانی نفت از آن عبور میکند، همزمان با توقف یا کاهش تولید در کشورهای منطقه، شوک کمسابقهای به بازار وارد کرد. بر اساس برآورد بانک جهانی، در روزهای نخست بحران حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز از عرضه جهانی نفت کاسته شد؛ رقمی که این نهاد آن را بزرگترین شوک عرضه نفت ثبتشده توصیف کرده است. شدت اختلال بهاندازهای بود که قیمت نفت در بازار فیزیکی از مرزهای معمول فاصله گرفت. نفت برنت در مقطعی تا محدوده ۱۱۸ دلار پیش رفت و قیمت نفت فیزیکیِ تحویلی در بازار اروپا به حدود ۱۲۰ دلار رسید. در بازارهای فیزیکی حتی نفت فورتیز دریای شمال برای مدتی به محدوده ۱۵۰ دلار نزدیک شد.
فروکش کردن قیمت نفت با آتشبس و تفاهمنامه
جهش قیمت نفت البته پایدار نماند. نخستین نشانه کاهش ریسک ژئوپلیتیک، با آتشبس موقت در فروردینماه ظاهر شد. در ۱۸ فروردین ۱۴۰۵، اعلام آتشبس دوهفتهای میان آمریکا و ایران موجب شد برنت تنها در یک روز بیش از ۱۳ درصد سقوط کند و به کمتر از ۹۵ دلار برسد. بازار امیدوار بود با کاهش درگیریها، تردد کشتیها در تنگه هرمز از سر گرفته شود و نفت انباشتهشده در منطقه دوباره به بازارهای جهانی راه یابد. پس از آن نیز مسیر مذاکرات (از جمله در اسلامآباد) و تفاهم میان طرفین، چشمانداز بازگشت عرضه ایران و عادیشدن حملونقل انرژی را تقویت کرد. در ۲۸ خرداد، با امضای تفاهم میان آمریکا و ایران برای خاتمه جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تحریمهای نفتی، قیمت به محدوده ۷۸ دلار سقوط کرد.
جهش دوباره قیمت نفت پس از نقض تفاهمنامه
اما این آرامش نیز دوام چندانی نداشت. با نقض توافقنامه از سوی آمریکا و تشدید دوباره درگیریها، ریسک اختلال در حملونقل نفت بازگشت و قیمتها بار دیگر روندی صعودی به خود گرفتند. دادههای مؤسسه کپلر که رویترز به آن استناد کرده، نشان میدهد میانگین عبور روزانه کشتیهای تجاری از این آبراه طی ۱۰ روز گذشته به حدود ۱۰ فروند رسیده که پایینترین سطح از ماه مه تاکنون است. روز یکشنبه تنها شش کشتی از تنگه عبور کردند و از روز چهارشنبه نیز هیچ نفتکش بسیار بزرگی حامل نفت خام از تنگه خارج نشده است. نتیجه این وضعیت، بازگشت نفت به محدوده ۹۷ دلار است. برنت در معاملات دیروز از ۹۷ دلار گذشت و نفت خام آمریکا نیز تا حدود ۹۲ دلار بالا رفت. این جهش در شرایطی رخ داده که تنها چند هفته پیش، قیمت برنت در محدوده ۸۷ دلار قرار داشت. بدین ترتیب، بازار نفت طی یک ماه گذشته مسیری پرنوسان و عمدتاً صعودی را پشت سر گذاشته که حاکی از یک شوک تازه در عرضه جهانی است؛ شوکی که نقطه کانونی آن نه میادین نفتی، بلکه تنگه هرمز است. بهای نفت برنت و وستتگزاس اینترمدیت در هفته گذشته بهترتیب حدود ۸ و ۱۰ درصد رشد را به ثبت رساندند. برنت اکنون حدود ۳۵ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد. در همین شرایط، گلدمن ساکس هشدار داد که اگر حملات به کشتیهای عبوری در منطقه تشدید شود، قیمت نفت میتواند تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد. در مقابل، اگر صادرات منطقه به وضعیت عادی بازگردد، این بانک کاهش قیمت تا حدود ۸۰ دلار را محتمل میداند. تامی بالدوین، سناتور آمریکایی، با اشاره به تبعات افزایش قیمت نفت گفت: تنها چیزی که آمریکاییها از جنگ ترامپ علیه ایران نصیبشان شده، افزایش قیمتها در داخل کشور است.
بنزین و گازوئیل در خط مقدم تورم آمریکا
اقتصاد آمریکا نیز از شوک قیمت نفت در امان نمانده است. قیمت بنزین در این کشور در تعطیلات «روز کارگر» به میانگین حدود ۴.۰۳ دلار در هر گالن رسید. افزایش قیمت نفت و نگرانی از اختلال در عرضه از مبدأ خاورمیانه، عامل اصلی این جهش بوده است. وضعیت گازوئیل حتی نگرانکنندهتر است. میانگین قیمت گازوئیل در آمریکا در سوم سپتامبر به ۵.۸۹ دلار در هر گالن رسید و با عبور از رکورد ژوئن ۲۰۲۲ (پس از جنگ روسیه و اوکراین)، رکورد تاریخی جدیدی را ثبت کرد. اهمیت این جهش از آن جهت است که گازوئیل سوخت اصلی ناوگان باری، ماشینآلات کشاورزی و بخش مهمی از صنایع بهشمار میرود؛ بنابراین، گرانی آن مستقیماً به هزینه حملونقل و تولید، و در نهایت به قیمت مصرفکننده مواد غذایی سرایت میکند. این فشار انرژی اکنون سیاستهای پولی بانکهای مرکزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. حتی اگر شوک نفتی مستقیماً به تورم هسته سرایت نکند، افزایش بهای حملونقل، تولید و کالاها میتواند با تأخیری زمانی، فشارهای قیمتی را در کل اقتصاد گسترش دهد.
میانجیگری برای صلح یا مهار التهاب بازار نفت؟
بررسی روند بازار نفت طی ۶ ماه اخیر نشان میدهد که بهجز مقاطع آتشبس و تفاهمنامهها، قیمت نفت تنها در واکنش به رفتوآمدهای دیپلماتیک میانجیگران، بهویژه پاکستان، دچار افت محسوس شده است. در آخرین نمونه، سهشنبه ۳ شهریور، درست بلافاصله پس از اقدام آمریکا در اعلام رسمی جنگ تمامعیار اقتصادی علیه ایران و وضع تحریمهای جدید، سفر عاصم منیر، رئیس ستاد ارتش پاکستان به ایران، موجب افت حدود ۳ درصدی بهای نفت در بازارهای جهانی شد. با وجود آنکه این سفر هیچ تأثیری در فروکش کردن واقعی تنشها نداشت، اما قیمت نفت را به پیش از اجرای سیاستهای تحریمی جدید آمریکا بازگرداند. این تجربه بارها تکرار شده و شواهد گویای آن است که هرگاه قیمت نفت در آستانه سهرقمی شدن قرار میگیرد، رفتوآمدهای دیپلماتیک کلید میخورد تا مانع از اوجگیری بهای نفت و تعمیق نابسامانی در اقتصاد آمریکا شود. در واقع، واشنگتن از میانجیگری پاکستان صرفاً برای کاستن از هزینههای جنگ اقتصادی خود علیه ایران بهره میگیرد، در حالی که در عمل هیچ ارادهای برای پایان دادن به درگیریها ندارد. در چنین شرایطی، همراهی با این «نمایش دیپلماتیک»، تنها بهمعنای کاستن از هزینههای جنگ اقتصادی برای طرف آمریکایی خواهد بود.
موج دوم بحران؛ تورم از مسیر انرژی
بانک جهانی در گزارش ماه آوریل خود هشدار داد که شوک انرژی در اقتصاد جهانی بهصورت زنجیرهای عمل میکند؛ ابتدا قیمت انرژی بالا میرود، سپس هزینه تولید و حملونقل مواد غذایی افزایش مییابد و در مرحله بعد فشارهای تورمی تشدید میشوند. این نهاد پیشبینی کرده بود که متوسط قیمت نفت برنت در سال ۲۰۲۶ به حدود ۸۶ دلار برسد؛ رقمی که بهمراتب بالاتر از پیشبینی ۶۹ دلاری پیشین بود.
اثر این بحران بر بخش غذا نیز از هماکنون مشهود است. افزایش قیمت نفت نهتنها هزینه حمل مواد غذایی را بالا میبرد، بلکه تولید کشاورزی نیز شدیداً به سوخت، کود و برق وابسته است. بانک جهانی گزارش داده بود که طی دو ماه پس از آغاز جنگ، قیمت جهانی مواد غذایی حدود ۵ درصد و قیمت روغنهای خوراکی و کنجالهها حدود ۱۰ درصد افزایش یافته است. فائو نیز هشدار داده است که اختلال طولانی در تنگه هرمز میتواند ظرف ۶ تا ۱۲ ماه به یک بحران جدی در قیمت مواد غذایی تبدیل شود. در تازهترین آمارها، شاخص قیمت غذای فائو در ماه اوت (ماه گذشته) به ۱۳۳.۳ واحد رسید که بالاترین سطح از اواخر سال ۲۰۲۲ محسوب میشود.
