نویسنده: وحید ناظری
روزنامهنگار
امروز ۲۴ آبان، سالروز رحلت آیتالله سیدمحمدحسین طباطبایی است. روزی که در تقویم رسمی کشور به نام بزرگداشت این مفسر و فیلسوف برجسته نامگذاری شده است. بزرگداشت علامه طباطبایی، علاوه بر تجلیل از یک عالم دینی یا مفسر قرآن، روز پاسداشت اندیشمندی است که در دوران معاصر، سهم مهمی در احیای فلسفه اسلامی و گشودن افقهای نو در فهم معارف قرآنی داشت.
او در روزگاری که اندیشههای ماتریالیستی و مکاتب فلسفی جدید، پرسشهای جدیدی پیش روی فلسفه اسلام قرار داده بودند، کوشید با تکیه بر میراث فلسفی اسلامی و ظرفیت عقل، پاسخی عمیق و مستدل به این پرسشها ارائه دهد. بدون شک مهمترین اثر علمی ایشان، «المیزان فی تفسیر القرآن» است. مجموعهای بیستجلدی که فراتر از یک تفسیر معمولی، شیوهای نو و بکر برای فهم و تبیین آیات قرآن ارائه کرد. روش اصلی ایشان در این اثر، «تفسیر قرآن به قرآن» بود؛ یعنی برای فهم دقیقتر هر آیه، از آیات دیگر قرآن کمک گرفته شود و مفاهیم در پیوند با یکدیگر مورد بررسی قرار گیرند. علامه با این روش نشان داد که قرآن منظومهای منسجم از معارف است که اجزای آن یکدیگر را تبیین میکنند و نه مجموعهای از گزارههای پراکنده. اهمیت المیزان در همین نگاه جامع است که از مباحث اعتقادی و اخلاقی تا مسائل اجتماعی و تاریخی را دربرمیگیرد.
اما جایگاه آیتالله طباطبایی تنها به تفسیر قرآن محدود نمیشود. ایشان در فلسفه اسلامی نیز صاحبنظر بود. کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، که با شرح و توضیحات شهید مرتضی مطهری منتشر شد، تلاشی مهم برای تبیین مبانی فلسفه اسلامی و پاسخگویی به دیدگاههای ماتریالیستی بود. علامه در این اثر به سراغ پرسشهای بنیادینی درباره متافیزیک، یعنی شناخت، واقعیت و نسبت ذهن انسان با جهان پیرامون رفت و نشان داد که اختلاف مکاتب فلسفی، پیش از هر چیز، به تفاوت آنها در فهم حقیقت و شناخت واقعیت بازمیگردد. نظریه «ادراکات اعتباری» نیز از دیگر مباحث مهم اندیشه اوست که در آن، تفاوت میان واقعیتهای خارجی و مفاهیمی که انسان برای سامان دادن به زندگی فردی و اجتماعی خود میسازد، مورد بررسی قرار میگیرد. این نظریه ظرفیتهای مهمی برای فهم مباحث اخلاقی، اجتماعی و فلسفه عمل در اختیار اندیشه اسلامی قرار داد.
از دیگر وجوه برجسته شخصیت علمی علامه، گفتوگوهای فلسفی او با هانری کربن، فیلسوف و اسلامشناس فرانسوی، است. این دیدارها فرصتی برای معرفی فلسفه شیعی، حکمت اسلامی و سنت عرفانی مسلمانان به محافل فکری غرب فراهم کرد. اهمیت این گفتوگوها در آن بود که علامه از موضع یک متفکر مستقل وارد بحث میشد و بدون فاصله گرفتن از مبانی فکری خود، درباره مسائل بنیادین فلسفه و معنویت با یکی از نمایندگان برجسته تفکر غربی به گفتوگو مینشست.
میراث علامه البته در کتابهای او خلاصه نمیشود. تربیت شاگردانی چون شهید مرتضی مطهری و تأثیرگذاری بر نسلهای بعدی اندیشمندان حوزه و دانشگاه، بخشی جداییناپذیر از کارنامه علمی اوست. او توانست جریانی فکری پدید آورد که در آن فلسفه، قرآن و معارف اسلامی در پیوندی عمیق با یکدیگر قرار میگرفتند. علامه طباطبایی از جمله اندیشمندانی بود که نشان داد سنت اسلامی ظرفیت پاسخگویی به پرسشهای هر دوره را در خود دارد. پیوند عقل، برهان و وحی در اندیشه او، تصویری از تفکر دینی ارائه میکند که نه از پرسشهای زمانه گریزان است و نه در برابر مکاتب فکری دیگر احساس ضعف میکند. از این منظر، نام علامه طباطبایی یادآور دورهای مهم در تاریخ اندیشه اسلامی است که در آن، حکمت و معرفت دینی با تلاش یک متفکر برجسته، جانی دوباره گرفتند.