آمریکا که پس از جنگی پرهزینه و ناکام علیه ایران نتوانست آنچه را در میدان نظامی دنبال میکرد به دست آورد، اکنون بار دیگر به سلاح تحریم متوسل شده است. اینبار با ادعای اجرای «مُهلکترین عملیات اقتصادی تاریخ». اما نشانهها از آن حکایت دارد که واشنگتن نهتنها در محاصره اقتصادی ایران با موانع جدی روبهروست، بلکه برای نخستینبار با هزینهای مواجه شده که میتواند دامنه آن به متحدان، بازار انرژی و حتی اقتصاد خود آمریکا بازگردد.
آغاز مرحله جدید تحریمها از سوی اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا اعلام شد. فردی که از چهرههای ارشد اقتصادی دولت دونالد ترامپ است و در سال ۲۰۲۵ به نخستین فرد همجنسگرا در تاریخ وزارت خزانهداری آمریکا تبدیل شد. بسنت که در سال ۲۰۱۱ با جان فریمن، دادستان سابق نیویورک، ازدواج کرده است، روز دوشنبه از آنچه دولت ترامپ عملیات مطرود اقتصادی علیه ایران مینامد رونمایی کرد و مدعی شد واشنگتن قصد دارد تمام شریانهای اقتصادی ایران را هدف قرار دهد.
دولت دونالد ترامپ مرحله تازهای از فشار اقتصادی را کلید زده است؛ مرحلهای که کاخ سفید آن را خردکننده ترین تحریم توصیف کرده و با تحریمهای ثانویه، محدود کردن تجارت ایران و هدف قرار دادن مسیرهای باقیمانده مبادلات اقتصادی دنبال میشود.
اما این ادعای پرطمطراق، حتی در میان محافل سیاسی و اقتصادی آمریکا نیز با تردید جدی روبهرو شده است. نیت سوانسون، پژوهشگر ارشد مقیم و مدیر پروژه راهبرد ایران در شورای آتلانتیک که سابقه فعالیت بهعنوان مدیر امور ایران در شورای امنیت ملی آمریکا و عضویت در تیم مذاکرهکننده دولت ترامپ در سال ۲۰۲۵ را دارد، در مقالهای در فارین افرز با عنوان «فشار حداکثری بر ایران شکست خواهد خورد» صراحتاً نوشته است که راهبرد فشار واشنگتن علیه تهران به بنبست رسیده است.
مجدد شکست خواهید خورد
سوانسون تصریح میکند جنگی که ترامپ علیه ایران آغاز کرد، نه گسستی از سیاستهای گذشته آمریکا، بلکه اوج همان راهبرد معیوبی است که از سال ۱۹۷۹ بر سیاست واشنگتن در قبال جمهوری اسلامی حاکم بوده است. به نوشته او، آمریکا طی ۴۷ سال گذشته همواره تلاش کرده با ترکیبی از تهدید نظامی و فشار اقتصادی، ایران را وادار به تغییر رفتار کند اما نتیجه نهایی، چیزی جز فرسایش اعتبار آمریکا نبوده است.
این تحلیلگر آمریکایی اذعان میکند جنگ اخیر یک واقعیت مهم را برای تهران آشکار کرده است. جمهوری اسلامی میتواند حملات گسترده آمریکا و رژیم صهیونیستی را تحمل کند و حتی پس از ضربه خوردن ساختارهای نظامی و کشته شدن شماری از فرماندهان و مسئولان، توان موشکی و پهپادی خود را حفظ کند.
سوانسون حتی به نکتهای صریحتر اشاره میکند که ایران در جنگ فرسایشی توانسته محاسبات واشنگتن را برهم بزند. ترامپ بارها تهدید به تشدید جنگ کرده، اما هرگاه قیمت انرژی افزایش یافته، از تشدید فشار عقبنشینی کرده است. از همین رو، تهدید نظامی آمریکا دیگر ارزش سابق را ندارد و تهران دریافته است که میتواند فشار را تحمل کند و هزینه آن را به طرف مقابل نیز منتقل سازد.
ترامپ در جنگ اخیر حتی به محاصره بنادر ایران روی آورد، اما پس از ۶۶ روز آن را کافی ندانست و اکنون دور دوم محاصره و فشار اقتصادی را آغاز کرده است.
طناب طراحی شده برای ایران گردن آمریکا را خواهد گرفت
در همین حال، پیتر شیف، اقتصاددان و تحلیلگر آمریکایی، هشدار داده است که چون ترامپ نتوانست با نیروی نظامی به اهداف خود در ایران برسد، اکنون به تحریم اقتصادی روی آورده و این عملیات شکست خواهد خورد؛ بهگونهای که طناب اقتصادی طراحیشده برای فشار بر ایران ممکن است در نهایت دور گردن خود آمریکا سفت شود.
نشانههای این خطر همین حالا آشکار شده است. چین در واکنش به تحریمهای جدید واشنگتن هشدار داده اگر تحریمهای ثانویه علیه شرکتهای چینی گسترش یابد، پکن تمامی اقدامات لازم را برای دفاع از منافع خود انجام خواهد داد. وزارت خارجه چین تحریمهای یکجانبه آمریکا را غیرقانونی خوانده و تأکید کرده همکاری تهران و پکن نباید مختل شود. این هشدار زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که چین بخش عمده نفت ایران را خریداری میکند و واشنگتن برای اعمال فشار واقعی بر صادرات نفت ایران ناچار است با پکن نیز درگیر شود.
وانگ دانگ، پژوهشگر ارشد دانشگاه پکن، نیز هشدار داده اگر آمریکا واقعاً تحریمهای ثانویه علیه چین را گسترش دهد، پکن از منافع ملی خود دفاع خواهد کرد. چین پیشتر نیز نشان داده است که میتواند از ابزارهایی همچون کنترل مواد معدنی حیاتی، فشار متقابل قابلتوجهی بر صنایع آمریکا وارد کند.
عملیات بزک نمیر!
حتی کربی، مقام پیشین کاخ سفید و پنتاگون، تأکید کرده است که تحریم در میانه جنگ معمولاً کارایی ندارد و اجرای چنین راهبردی بدون همراهی متحدان دشوار خواهد بود. آلن ایر، سخنگوی پیشین فارسیزبان وزارت خارجه آمریکا، نیز با تمسخر عملیات جدید تحریمی، آن را «عملیات بزک نمیر» خوانده است. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، نیز تحریمهای آمریکا علیه ایران را یکجانبه دانسته و تأکید کرده است که تحول جدیدی میان تهران و واشنگتن رخ نداده است.
در همین حال، رابرت کاگان، مورخ و مفسر سیاست خارجی آمریکا، معتقد است ایران از جنگ پیروز بیرون آمده و موازنه قدرت منطقهای تغییر کرده است. به گفته او، برجسته شدن تحریمها از سوی دولت ترامپ نشانه یک عقبنشینی بزرگ است؛ چراکه تهران اکنون با کنترل قابلتوجه بر تنگه هرمز، اهرمی در اختیار دارد که میتواند بر اقتصاد جهانی اثر بگذارد.
حتی پاسخ اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، به پرسش خبرنگاری درباره تبدیل تحریمها به یک «روز D اقتصادی» نیز قابل تأمل بود. وقتی خبرنگار درباره اجرای قاطع و ضربتی تحریمها پرسید، بسنت پاسخ داد: «چرا باید سیستم مالی جهانی را به هم بریزم؟» همین جمله نشان میدهد واشنگتن خود نیز از تبعات فشار بیش از حد آگاه است.
به تعبیر سوانسون، شاید تنها دستاورد جنگ اخیر برای آمریکا این باشد که واشنگتن را وادار کند سرانجام در راهبرد ۴۷ ساله خود تجدیدنظر کند. راهبردی که از تهدید نظامی و تحریم آغاز شد و امروز به جایی رسیده که خود طراحان آن نیز درباره کارآمدیاش تردید دارند.