تلماسه؛ آخرالزمان و منجی قلابی

موفقیت پیش‌فروش «تلماسه: مسیح» برای سینمای هالیوود بازگشت مخاطب به جهانی است که یکی از جدی‌ترین بازی‌های سینمای معاصر با مفهوم «منجی» را پیش روی او می‌گذارد. قسمت سوم قرار است سراغ «تلماسه: مسیح» برود؛ یعنی جایی که افسانه ظهور پل آتریدس، به جای رستگاری، به پیامدهای خونین خود می‌رسد. اینجا درست همان نقطه‌ای است که باید فیلم را از منظر اسلامی و تجربه انقلاب اسلامی جدی‌تر نقد کرد.

«تلماسه» عمداً از واژگان و نشانه‌های اسلامی بهره می‌گیرد: مهدی، لسان‌الغیب، جهاد و فرهنگ مردمی که در انتظار نجات‌دهنده‌اند. برخی نیز صریحاً آن را روایتی هالیوودی از ظهور امام زمان خوانده‌اند. اما مسئله مهم‌تر این است که فیلم چه تصویری از «منجی» ارائه می‌دهد: مردی که ابتدا از ایمان مردم استفاده می‌کند، سپس به قدرت می‌رسد و در نهایت همان ایمانی که او را بالا برده، به موتور جنگ تبدیل می‌شود.

از نگاه اسلامی، اینجا یک وارونگی اساسی رخ داده است. در اندیشه مهدویت شیعی، منجی قرار نیست محصول مهندسی سیاسی، ژنتیکی یا تبلیغاتی باشد. ظهور، پروژه یک خاندان اشرافی، محصول پیشگویی‌های دست‌کاری‌شده یا نتیجه تسلط یک فرد بر ذهن توده‌ها نیست. اما در «تلماسه»، ایمان دقیقاً چنین کالایی است. هدف تلماسه، کاشتن اسطوره‌ها و پیشگویی‌ها برای آماده‌سازی جوامع برای اهداف سیاسی قدرت‌های جهان است.

از منظر انقلاب اسلامی، مسئله حتی سیاسی‌تر می‌شود. انقلاب ۱۳۵۷ نشان داد که توده مردم فقط ماده خام قدرت نیستند و می‌توانند صاحب اراده تاریخی باشند و این مهم بارها در دفاع‌ مقدس اول و دوم و سوم بارها اثبات شد. اما «تلماسه» در نهایت نسبت به هر جنبش توده‌ای بدبین است: مردم محروم، اسیر خرافه‌اند. منجی وارد می‌شود. شورش پیروز می‌شود و رهایی به جنگی تازه تبدیل می‌شود. به همین دلیل فیلم در عمیق‌ترین لایه خود علاوه بر منجی، امکان رهایی دینی و انقلابی را هم تخطئه می‌کند.

این همان آخرالزمان «تلماسه» است: آخرالزمانی که در آن مشکل، غیبت منجی نیست؛ بلکه «باور به منجی» است.

قسمت سوم اگر به مسیر «مسیح» وفادار بماند، احتمالاً همین ایده را کامل خواهد کرد: پل آتریدس ثابت می‌کند که خطرناک‌ترین دیکتاتور، کسی نیست که مردم را مجبور به پرستش خود کند؛ کسی است که مردم پیش از آن، خودشان او را مقدس کرده‌اند.
این مسئله شاید از منظر اسلامی، بزرگ‌ترین فریب «تلماسه» باشد: این که منجی حقیقی را با منجی ساخته‌شده از ترس، سیاست و اسطوره یکی می‌گیرد.