جلال به کجا می‌رود؟

جایزه ادبی جلال آل‌احمد در آغاز شکل‌گیری‌اش قرار بود پناهگاهی باشد برای نویسندگانی که در محافل روشنفکری ادبیات ایران دیده نمی‌شدند؛ نویسندگانی که نه در حلقه‌های خاص حضور داشتند و نه زبان و دغدغه‌شان با جریان مسلط روشنفکری هم‌خوان بود. در همان سال‌ها، بسیاری از چهره‌های شناخته‌شده روشنفکری، این جایزه را «حکومتی» می‌دانستند و اساساً آن را جدی نمی‌گرفتند یا از پذیرفتن آن سر باز می‌زدند. همین فاصله‌گیری، برای عده‌ای نشانه موفقیت جایزه جلال بود؛ جایزه‌ای که می‌خواست مسیر متفاوتی از جوایز شبه‌روشنفکری رایج طی کند و صدای دیگری از ادبیات معاصر ایران را نمایندگی کند.

اما امروز، با نگاهی به فهرست نامزدها، به نظر می‌رسد جایزه جلال در حال بازگشت به همان مسیری است که روزی قرار بود بدیل آن باشد. اعتراض‌ها و نقدهای مطرح‌شده، نه فقط به چند اسم مشخص، بلکه به یک روند کلی اشاره دارند: این‌که جایزه جلال دوباره به محفلی محدود تبدیل شده که نویسندگان نزدیک به جریان روشنفکری در آن پررنگ‌اند و نویسندگان منتسب به ادبیات انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، یا روایت‌های هویتی و ارزشی، عملاً سهمی در آن ندارند.

منتقدان می‌پرسند چگونه جایزه‌ای که با هدف تقویت ادبیات ملی و متعهد شکل گرفت، امروز به جایی رسیده که همان سلیقه‌ها، همان نام‌ها و همان معیارهایی در آن تکرار می‌شود که سال‌ها در جوایز دیگر دیده‌ایم. از نگاه این منتقدان، مسئله صرفاً کیفیت ادبی آثار نیست؛ بلکه نوع نگاه داوران، تعریف خاصی از «ادبیات جدی» و بی‌اعتنایی به تجربه‌های روایی برخاسته از زیست انقلاب و جامعه امروز ایران است. وقتی روایت‌های اجتماعی، دینی و انقلابی یا اصلاً دیده نمی‌شوند یا پیشاپیش از دایره ادبیات فاخر کنار گذاشته می‌شوند، طبیعی است که نویسندگان این حوزه احساس حذف و طردشدگی کنند.

تناقض اصلی همین‌جاست: جایزه‌ای که زمانی به‌خاطر «حکومتی بودن» از سوی روشنفکران تحریم می‌شد، حالا به‌گونه‌ای پیش رفته که همان جریان روشنفکری آن را به رسمیت می‌شناسد و در آن دست بالا را دارد. در این میان، نویسندگان انقلاب اسلامی که قرار بود مخاطب اصلی این جایزه باشند، امروز خود را بیرون از این دایره می‌بینند؛ نه در فهرست نامزدها حضوری جدی دارند و نه در گفتمان غالب جایزه صدایشان شنیده می‌شود./نوبنیاد