احسان میرباقری
اظهارات محتاطانه و آمیخته با نگرانی زلنسکی درباره احتمال واکنش ایران به حمله اوکراین علیه یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر، همزمان با هشدار صریح تهران مبنی بر اینکه این اقدام «بیپاسخ نخواهد ماند»، نشان میدهد که کییف برخلاف نمایشهای رسانهای، نسبت به پیامدهای این اقدام اطمینان خاطر ندارد.
حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر، تنها یک عملیات محدود دریایی نبود. اقدامی که اکنون به یکی از مهمترین محورهای تنش میان تهران و کییف تبدیل شده و موجی از تحلیلها درباره اهداف واقعی آن به راه انداخته است. در حالی که مواضع کشورمان نشان میدهد که این حمله را بیپاسخ نمیگذارد، صحبتهای اخیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، بیش از هر چیز از نگرانی کییف نسبت به تبعات این ماجراجویی حکایت دارد.
خبرگزاری اوکراینی «اوکراینسکا پراودا» متن پاسخ زلنسکی به پرسشی درباره احتمال واکنش ایران را منتشر کرد. پاسخی که لحن آن بیش از آنکه تهاجمی باشد، رنگ و بوی احتیاط و نگرانی داشت. زلنسکی گفت: «ما باید محتاط باشیم. باید هر کاری بکنیم که به هیچ وجه جبهه جدیدی باز نشود. امیدوارم حملات ایران افزایش پیدا نکند، اما باید برای همه چیز آماده باشیم.»
این سخنان در شرایطی بیان شد که خبرنگار از او درباره احتمال حمله ایران پس از حمله اخیر اوکراین به کشتی ایرانی در دریای خزر سؤال کرده بود. با این حال، زلنسکی به جای پرداختن به اصل ماجرا، تلاش کرد با ادعای همکاریهای نظامی تهران و مسکو، اقدام اوکراین را توجیه کند. او مدعی شد ایران از همان سال نخست جنگ با ارسال پهپادهای شاهد و اعطای مجوز تولید آنها به روسیه، عملاً علیه اوکراین وارد جنگ شده است. وی همچنین کره شمالی را نیز به انتقال موشک، مهمات و نیروهای نظامی به روسیه متهم کرد و مدعی شد که «به این کشورها نمیتوان اعتماد کرد.»
حمله ای که بیپاسخ نمیماند
این موضعگیری اما بیش از آنکه نشانه اعتمادبهنفس باشد، بیانگر نگرانی از گشوده شدن جبههای تازه علیه اوکراین است. جبههای که کییف در شرایط فرسایشی کنونی، توان تحمل آن را ندارد. تأکید چندباره زلنسکی بر ضرورت جلوگیری از باز شدن «جبهه جدید» را بسیاری از ناظران به منزله اعترافی غیرمستقیم به حساسیت پیامدهای حمله به کشتی ایرانی ارزیابی کردهاند.
خبرگزاری رویترز به این موضوع پرداخت و عنوان کرد که در مقابل، تهران نیز واکنشی صریح و قاطع نشان داده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در تماسهای تلفنی جداگانه با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، و کاجا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، تصریح کرد که حمله به کشتی تجاری ایرانی «نمیتواند بیپاسخ بماند». به گفته مقامات ایرانی، این حمله در دریای خزر به انفجار در کشتی منجر شد که بر اثر آن یک ملوان جان خود را از دست داد و یک نفر دیگر نیز زخمی شد.
در همین حال، سه سناریو و یا تحلیل عمده درباره انگیزه واقعی حمله اوکراین به کشتی ایرانی مطرح شده است. تحلیلهایی که هر یک بخشی از پازل این رخداد را ترسیم میکنند.
راهبرد ناتو در خدمت آمریکا
نخستین دیدگاه بر این باور است که حمله اخیر را باید در چارچوب راهبرد گستردهتر ناتو برای کشاندن ایران به عرصه تقابل مستقیم ارزیابی کرد. بر اساس این نگاه، اوکراین به عنوان خط مقدم عملیاتی ناتو، مأموریت یافته دامنه تنش را گسترش دهد تا در صورت تشدید بحران، زمینه برای ورود آشکارتر کشورهای غربی به رویارویی با ایران فراهم شود. که البته برخی با توجه به حجم محدود تسلیحات اوکراین این را مطرح میکنند که اوکراین نگران آن است تا با این شرایط بخواهد جبهه جدیدی باز کند.
در نگاهی دیگر میتوان گفت، این حادثه را با تحولات دریای سرخ و محاصره دریایی عربستان از سوی نیروهای یمنی مرتبط میداند. مطابق این ارزیابی، حمله به کشتی ایرانی بخشی از پروژه توسعه فشار دریایی علیه ایران است؛ پروژهای که با هماهنگی آمریکا و عربستان، تلاش دارد دامنه محاصره دریایی را از جنوب به شمال و دریای خزر نیز گسترش دهد و در واقع پاسخی غیرمستقیم به فشارهای یمن علیه ریاض باشد.
اما سومین و شاید قابلتوجهترین تحلیل، بر نقش آمریکا و رژیم صهیونیستی تمرکز دارد. بر اساس این دیدگاه، هدف قرار دادن زیرساختها و منافع ایران همچنان یکی از اهداف راهبردی واشنگتن و تلآویو است، اما این دو بازیگر به دلیل نگرانی از پاسخ مستقیم و پرهزینه جمهوری اسلامی، از اجرای مستقیم چنین اقداماتی پرهیز کردهاند. از این منظر، استفاده از اوکراین به عنوان یک بازیگر نیابتی، راهکاری برای تحمیل هزینه این تقابل به کشوری است که هماکنون نیز به طور روزانه زیرساختهای روسیه را هدف قرار میدهد و از نگاه طراحان این سناریو، هزینه سیاسی و امنیتی کمتری برای غرب ایجاد میکند. موضوعی که نشان میدهد در صورتی که کییف بخواهد این اقدام را آغاز کند، باتوجه به حجم پوشش پدافندی که در غرب متمرکز کرده است، از ناحیه جنوب بسیار آسیب پذیر خواهد بود. لذا به همین دلیل است که نگرانی زلنسکی در مصاحبه نیز دیده میشود.
واکنش قاطع تهران، حمایت آشکار مسکو و در مقابل، لحن محتاطانه زلنسکی، همگی نشان میدهد که کییف برخلاف نمایشهای رسانهای، نسبت به پیامدهای این اقدام اطمینان خاطر ندارد.