محسن فرهمند
بازخوانی مواضع شهید آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای درباره آمریکا، بیش از مرور یک دیدگاه سیاسی، رجوع به تجربهای چهار دههای از مواجهه ایران انقلابی با واشنگتن است. مجموعه سخنان رهبر انقلاب نشان میدهد که از نگاه او، مشکل نه فقط اشخاص و دولتها، بلکه ماهیت نظام سلطه آمریکاست؛ تجربهای که به باور او هر بار هزینه اعتماد را بر ملتها تحمیل کرده است.
اگر بخواهیم تنها یک محور را بهعنوان ستون ثابت اندیشه آیتالله سیدعلی خامنهای در حوزه سیاست خارجی و مسائل بین المللی در طول بیش از سه دهه رهبری معرفی کنیم، بیتردید باید به نگاه ایشان نسبت به ایالات متحده آمریکا اشاره کرد؛ نگاهی که نه با تغییر رؤسای جمهور آمریکا تغییر کرد و نه با توافقهای سیاسی. از نگاه ایشان، مسئله جمهوری اسلامی با آمریکا، اختلافی بر سر یک پرونده یا یک دولت نبود؛ مسئله، شناخت ماهیت قدرتی بود که بارها آن را «غیرقابل اعتماد»، «عهدشکن» و «سلطهطلب» توصیف کرد.
مرور بیانات رهبر شهید انقلاب نشان میدهد که یک مفهوم، بیش از همه در سخنان ایشان تکرار شده است؛ اعتماد نکردن به آمریکا. ایشان در سال ۱۳۹۲ با صراحت اعلام کرد: «ما دولت ایالات متحده آمریکا را دولتی غیرقابل اعتماد، خودبرتربین، غیرمنطقی و عهدشکن میدانیم.» این گزاره، نه یک شعار سیاسی، بلکه جمعبندی دهها سال تجربه ایران چه پیش و چه بعد از انقلاب از تعامل با واشنگتن بود.دو سال بعد، همزمان با مذاکرات هستهای برجام، هشدارهای ایشان صریحتر شد. شهید آیت الله خامنهای در حرم رضوی تأکید کردند آمریکاییها میگویند «اول قرارداد میبندیم، بعد اگر ایران رفتار مطلوب داشت، تحریمها را برمیداریم» و این را «یک خدعه آمریکایی» خواند. از نگاه ایشان، رفع تحریم باید جزئی از توافق باشد، نه وعدهای موکول به آینده. هشدار دیگری نیز داد که بعدها به یکی از مهمترین نقاط اختلاف درباره برجام تبدیل شد؛ اینکه آمریکا به تعهدات خود پایبند نخواهد ماند و نباید به وعدههای آن اعتماد کرد.این موضوع اکنون و در اثنای مذاکرات پس از جنگ با آمریکا به یکی از مهم ترین انتقادات به روند مذاکرات بدل گشته و ملت ایران، قالیباف،پزشکیان و دیگر مسئولان فعلی را از تکرار چنین اشتباهی برحذر داشته اند.
یکی از ماندگارترین توصیفهای ایشان درباره آمریکا نیز در شهریور ۱۳۹۴ بیان شد؛ جایی که فرمودند: امام خمینی آمریکا را «شیطان بزرگ» نامید، اما آمریکا حتی از ابلیس هم بدتر است؛ زیرا ابلیس فقط اغوا میکند، اما آمریکا علایشانه بر اغوا، تحریم میکند، جنگ به راه میاندازد، کشتار میکند، ریاکاری میکند و در عین حال پرچم حقوق بشر را نیز به دست میگیرد. سپس هشدار داد که برخی تلاش میکنند چنین دشمنی را بزک کرده و بهعنوان «فرشته نجات» معرفی کنند؛ در حالی که نه عقل، نه منافع ملی و نه تجربه تاریخی چنین اعتمادی را توجیه نمیکند. شاید هسته اصلی مکتب و موضع رهبرشهید انقلاب درباره رابطه با آمریکا، همان جملهای باشد که در آبان ۱۳۹۲ بیان کرد: «هر ملتی به آمریکا اعتماد کرد، ضربه خورد.» این عبارت، در واقع عصاره دهها سخنرانی و صدها تحلیل ایشان درباره نگاه ایران به آمریکا بود. از نگاه وی، تجربه کشورهای مختلف، از متحدان سنتی واشنگتن گرفته تا دولتهایی که با آمریکا توافق کردند، نشان داده است که منافع آمریکا بر هر توافقی مقدم است و هرگاه اقتضا کند، همان توافق نیز زیر پا گذاشته میشود.
این نگاه، امروز و پس از سالها تجربه، بیش از گذشته قابل ارزیابی است. دوجنگ تمام عیار و ترور ظالمانه خامنه ای شهید، خروج آمریکا از برجام، حفظ ساختار تحریمها، استفاده ابزاری از مذاکره برای افزایش فشار و استمرار سیاست مهار جمهوری اسلامی، همان الگوی رفتاری است که رهبر انقلاب سالها پیش نسبت به آن هشدار داده بود. از این منظر، میراث سیاسی آیتالله خامنهای درباره آمریکا را میتوان در یک جمله خلاصه کرد؛ «تفاهم با آمریکا، بدون تغییر ماهیت رفتار آمریکا، نه تضمینکننده امنیت است، نه گرهگشای اقتصاد و نه پایاندهنده دشمنیها.» در این مکتب، مذاکره ممکن است یک ابزار باشد، اما اعتماد به آمریکا، خطایی راهبردی است که هزینه آن را ملتها دیر یا زود خواهند پرداخت.این نکته ای است که با کمال تاسف هنوز هم،حتی پس از ثلمه و داغ بزرگ شهادت و ترور رهبری و دوجنگ بزرگ با هزاران شهید توسط برخی از مسئولان ارشد فهم نشده است.