بانک مرکزی اروپا در تازهترین گزارش خود اعلام کرده که برای نخستینبار، «طلا» از اوراق خزانه آمریکا پیشی گرفته و به بزرگترین دارایی ذخیرهای بانکهای مرکزی جهان تبدیل شده است.
به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ در پایان سال ۲۰۲۵، سهم طلا از ذخایر رسمی بانکهای مرکزی به ۲۷ درصد رسید، در حالی که سهم اوراق خزانه آمریکا به ۲۲ درصد کاهش یافت. این گزارش همچنین از رشد تدریجی نقش یوان چین و کاهش وابستگی کشورها به دلار در پی افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی خبر میدهد؛ روندی که میتواند یکی از مهمترین تحولات نظام پولی بینالمللی در دهههای اخیر باشد.
نظم پولی جهان بیسروصدا در حال تغییر است؛ نه با یک توافق تاریخی و نه با فروپاشی ناگهانی دلار، بلکه با تصمیمهایی که بانکهای مرکزی جهان در اتاقهای سیاستگذاری خود میگیرند. سالها بود که اوراق خزانه آمریکا امنترین و مهمترین دارایی ذخیرهای جهان به شمار میرفت و دلار بیرقیب بر نظام مالی بینالمللی حکومت میکرد. اما اکنون نشانههای یک جابهجایی تدریجی دیده میشود؛ جابهجاییای که شاید هنوز به معنای پایان سلطه دلار نباشد، اما بیتردید از آغاز یک نظم پولی چندقطبی خبر میدهد. گزارش تازه بانک مرکزی اروپا تصویری متفاوت از آینده اقتصاد جهان ترسیم میکند؛ تصویری که در آن، بانکهای مرکزی بیش از گذشته به طلا، یوان و سایر داراییهای جایگزین روی آوردهاند و سهم دلار، هرچند همچنان مسلط، اما به آرامی در حال کاهش است.
طلا بر تخت نشست
مهمترین پیام گزارش بانک مرکزی اروپا، تغییر ترکیب ذخایر رسمی جهان است. بر اساس این گزارش، سهم طلا از کل ذخایر رسمی بانکهای مرکزی تنها طی یک سال از ۲۰ درصد به ۲۷ درصد افزایش یافته است. در مقابل، سهم اوراق خزانه آمریکا از ۲۵ درصد به ۲۲ درصد کاهش یافته و سهم داراییهای مبتنی بر یورو نیز بدون تغییر در سطح ۱۵ درصد باقی مانده است. این نخستینبار در دهههای اخیر است که طلا جایگاه نخست را در میان داراییهای ذخیرهای جهان به دست میآورد؛ جایگاهی که سالها در اختیار اوراق بدهی دولت آمریکا بود.
راز گرایش بانکهای مرکزی به طلا
بانک مرکزی اروپا دلیل این تغییر را صرفاً افزایش قیمت طلا نمیداند. به نوشته این گزارش، «تنشهای ژئوپلیتیکی همچنان محرک اصلی تقاضای بانکهای مرکزی برای طلاست.» تحریمهای مالی، جنگ اوکراین، درگیریهای خاورمیانه و افزایش رقابت ژئوپلیتیکی میان آمریکا و چین، نگاه بانکهای مرکزی را نسبت به مفهوم «امنیت ذخایر ارزی» تغییر داده است. امروز بسیاری از کشورها به دنبال داراییهایی هستند که در صورت بروز بحران یا تحریم، خارج از دسترس دولتهای دیگر باشد. طلا دقیقاً چنین ویژگیای دارد.
بازگشت به دوران برتون وودز
یکی دیگر از نکات قابلتوجه گزارش، میزان ذخایر طلای بانکهای مرکزی است. بانک مرکزی اروپا اعلام کرده که بانکهای مرکزی جهان اکنون بیش از ۳۶ هزار تن طلا در اختیار دارند؛ رقمی که به سطح دوران نظام «برتون وودز» نزدیک شده است؛ دورهای که دلار با طلا پشتیبانی میشد و بانکهای مرکزی حدود ۳۸ هزار تن طلا نگهداری میکردند. این آمار نشان میدهد که اگرچه جهان دههها پیش استاندارد طلا را کنار گذاشت، اما این فلز همچنان جایگاه خود را به عنوان امنترین دارایی ذخیرهای حفظ کرده است.
از آسیا تا اروپا در صف خرید طلا
بر اساس گزارش بانک مرکزی اروپا، بزرگترین افزایش ذخایر طلا از سال ۲۰۲۲ تاکنون متعلق به چین، لهستان، هند و ترکیه بوده است. هرچند خالص خرید طلا در سال ۲۰۲۵ با ۸۵۰ تن، نسبت به سه سال قبل اندکی کاهش یافته، اما همچنان بسیار بالاتر از میانگین تاریخی قرار دارد. این بدان معناست که بانکهای مرکزی، حتی پس از جهش شدید قیمت طلا، خرید این فلز گرانبها را متوقف نکردهاند.
کاهش وابستگی جهان به دلار
شاید مهمترین پیام این گزارش، کاهش تدریجی وابستگی جهان به دلار باشد. البته بانک مرکزی اروپا تأکید میکند که دلار همچنان مهمترین ارز ذخیرهای جهان است و داراییهای دلاری هنوز ۴۲ درصد کل ذخایر رسمی جهان را تشکیل میدهند. اما روند کلی نشان میدهد که سهم دلار نسبت به سالهای گذشته رو به کاهش است و بانکهای مرکزی به دنبال متنوعتر کردن ذخایر خود هستند. در واقع، جهان هنوز از دلار عبور نکرده، اما دیگر همه تخممرغهای خود را در سبد دلار نمیگذارد.
رشد بیسروصدای یوان چین
گزارش بانک مرکزی اروپا همچنین به رشد نقش بینالمللی یوان چین اشاره میکند. هرچند یوان هنوز فاصله زیادی با دلار و حتی یورو دارد، اما استفاده از آن در تجارت دوجانبه، قراردادهای انرژی، سوآپهای ارزی و ذخایر برخی بانکهای مرکزی رو به افزایش است. به اعتقاد بانک مرکزی اروپا، برخی کشورها همزمان با افزایش خرید طلا، در حال توسعه استفاده از ارزهای جایگزین از جمله یوان هستند تا وابستگی خود را به نظام مالی مبتنی بر دلار کاهش دهند.
طلوع نظم پولی جدید
مجموعه این تحولات نشان میدهد که جهان به سمت یک نظام پولی چندقطبی حرکت میکند؛ نظمی که در آن دلار همچنان بزرگترین ارز ذخیرهای باقی خواهد ماند، اما سهم آن بهتدریج میان طلا، یورو، یوان و سایر داراییها تقسیم میشود.
شاید مهمترین پیام گزارش بانک مرکزی اروپا همین باشد: پایان سلطه دلار هنوز فرا نرسیده، اما دوران انحصار آن نیز مانند گذشته نیست. بانکهای مرکزی جهان با افزایش ذخایر طلا، توسعه استفاده از یوان و متنوعسازی داراییهای خود، در حال آماده شدن برای جهانی هستند که در آن امنیت ذخایر ارزی دیگر فقط با تکیه بر دلار تضمین نمیشود. این تغییر، اگرچه آرام و تدریجی است، اما میتواند در بلندمدت یکی از مهمترین دگرگونیهای نظام پولی بینالمللی از زمان فروپاشی نظام برتون وودز باشد.