نویسنده: سعید مصباح
عربستان سعودی چند سالی است که می‌خواهد با پول نفت برای خودش فرهنگ بخرد؛ از کنسرت و ستاره‌های هالیوودی تا جشنواره فیلم و جایزه‌های پرزرق‌وبرق. پروژه‌ای که قرار بود چهره تازه‌ای از عربستان وهابی به جهان نشان دهد و ریاض را از پایتخت نفت به پایتخت سرگرمی منطقه تبدیل کند.
اما حالا خبر رسیده است که «جوی اواردز» ۲۰۲۷، همان مراسم پرطمطراقی که قرار بود ژانویه آینده در ریاض برگزار شود، در پی کاهش هزینه‌ها لغو خواهد شد. رویترز این خبر را به نقل از دو منبع مطلع منتشر کرده، هرچند هنوز برگزارکنندگان رسماً آن را تأیید نکرده‌اند.
ماجرا اما فقط لغو یک مراسم نیست. «جوی اواردز» تاج پروژه سرگرمی عربستان بود؛ جایی که ستاره‌هایی مثل کتی پری و رابی ویلیامز روی صحنه می‌رفتند و ریاض تلاش می‌کرد با نور و موسیقی و فرش قرمز، تصویری تازه از خودش بسازد. حالا اما همان پروژه‌ای که قرار بود نماد قدرت فرهنگی عربستان باشد، در نخستین پیچ جدی اقتصادی و امنیتی ترک برداشته است.
جشنواره فیلم دریای سرخ نیز به سال ۲۰۲۷ موکول شده و جشنواره موسیقی «ساندستورم» هم امسال برگزار نخواهد شد. بن‌سلمان هنوز «موسم ریاض» را دنبال می‌کند و قرار است از ۲۱ اکتبر دوره تازه آن آغاز شود اما مشخص نیست که در سایه حملات قهرمانانه انصارالله یمن چه بر سر این موسم نیز خواهد آمد.
وقتی قرار باشد فرهنگ را با تزریق میلیاردها دلار و آوردن ستاره‌های خارجی بسازید، طبیعی است که نخستین چیزی که در زمان فشار مالی و تنگناهای امنیتی زیر تیغ برود، همان ویترینی باشد که بیش از آنکه محصول فرهنگ باشد، محصول بودجه نفتی بوده است. این همان تفاوت میان صنعت فرهنگ و خرید فرهنگ است.
فرهنگ را نمی‌شود صرفاً با آوردن یک خواننده آمریکایی، چند بازیگر هالیوودی، یک فرش قرمز و ده‌ها دوربین ساخت. فرهنگ اگر ریشه نداشته باشد، با کاهش بودجه جمع می‌شود و اگر پشتوانه اجتماعی نداشته باشد، با تغییر اولویت‌های حکومت به حاشیه می‌رود. شاید عربستان حالا تازه متوجه شده باشد که فرهنگ، پروژه عمرانی نیست که با پول بیشتر، طبقه دیگری روی آن اضافه کنید.
ماجرا برای ایران اما یک درس بزرگتر هم دارد. فرهنگ را نه می‌توان با پول نفت خرید و نه می‌توان با بودجه دولتی زنده نگه داشت؛ اما درست به همان اندازه خطرناک است که مسئولان فرهنگی خیال کنند با برگزاری چند جشنواره، چند مراسم و چند شو، فرهنگ ساخته‌اند. فرهنگ وقتی ماندگار می‌شود که مخاطب، هنرمند و جامعه آن را از خود بدانند، نه اینکه هر سال منتظر بمانند ببینند بودجه امسال چقدر است.
در نهایت این لغو شدن‌ها در عربستان شاید پاسخی باشد به کسانی که در سال‌های اخیر پروژه‌های بن‌سلمان را بر سر ما می‌کوبیدند و او را از هر نظر الگوی توسعه معرفی می‌کردند. به نظر می‌رسد که این قشر به این نتیجه رسیده باشند که راهی که جمهوری اسلامی در حوزه فرهنگ، ورزش و مسائلی نظیر آن پیموده، هر چند اشکالاتی داشته اما به مراتب بزرگتر و باشکوه‌تر از آن است که با عربستان بن‌سلمان قیاس شود.
