پروژه «فرار از مسئولیت با کلیدواژه جنگ» همچنان در دستور کار مقامات دولت است. اکنون و در آخرین مورد، رئیس دولت برای چندمین بار جنگ را عامل مسائل اقتصادی کنونی، از جمله تورم، معرفی کرده است. تریبونهای یکطرفه و ضبطشده البته به وی اجازه میدهد بدون نگرانی از صدای اعتراضی، ادعاهای سست خود را تکرار کند. در آخرین مورد، رئیس دولت چهاردهم در نشستی با فعالان سیاسی که البته محتوای آن بهصورت گزینشی و با تأخیر پخش شده، جنگ را عامل اصلی تورم خوانده؛ همان کسی که در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳، زمانی که تورم بهمراتب کمتر از اکنون بود، دولت را عامل اصلی تورم اعلام کرد.
به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ مسعود پزشکیان جمعه شب گذشته در نشستی با دبیران کل احزاب و فعالان سیاسی، رویه همیشگی خود در سخنرانیهایش را ادامه داد. کلیگویی، اشاره به بایدها بهجای اقدامات و برنامهها، دعوت از کارشناسان برای حل مسائل و حتی انتقاد از مشکلات، محورهایی است که مسعود پزشکیان در هر تریبونی آنها را تکرار میکند. با وجود گذشت دو سال از دولتش، انگار نه انگار که او مسئول امور اجرایی کشور و مخاطب همان بایدهایی است که از آنها یاد میکند.
پنهان شدن پشت جنگ
صحبتهای پزشکیان در نشست با فعالان سیاسی اما یک محور دیگر هم داشت. رئیس دولت بار دیگر جنگ را عامل بروز مشکلات اقتصادی و معیشتی، از جمله تورم، معرفی کرد. وی در واکنش به انتقاد یکی از حاضران در جلسه نسبت به وضعیت گرانیها گفت: «معیشتی که برادرمون به آن اشاره میکند و گرانیهایی که مطرح میشود، طبیعی است. ما پیش از این کالاها را با کشتی وارد میکردیم، اما اکنون کالا باید مسیرهای طولانی و متعددی را طی کند و در نتیجه، قیمت تمامشده افزایش یافته است.» رئیس دولت چهاردهم افزود: «درآمدهای ما نیز کاهش پیدا کرده است. نفت میفروختیم، اما اکنون امکان فروش آن به شکل گذشته وجود ندارد. برخی کارخانهها نیز مورد حمله قرار گرفته و آسیب دیدهاند. درآمدهای مالیاتی را هم نمیتوانیم به همان میزان گذشته وصول کنیم؛ نهتنها امکان وصول کامل مالیات وجود ندارد، بلکه باید به برخی واحدها کمک کنیم تا بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند و چرخه تولید متوقف نشود. اگر این چرخه متوقف شود، مشکلات ما چندین برابر خواهد شد. بنابراین، از یک سو درآمدهای ما کاهش یافته و از سوی دیگر، هزینهها و مشکلات افزایش پیدا کرده است.»
پزشکیان همچنان در عالم «بایدها»
پزشکیان همچنین گفت: «اینکه میگویند ما ظرفیت داریم، بله، ظرفیت وجود دارد؛ اما مسئله اصلی این است که چگونه این ظرفیتها را به فعلیت برسانیم. اهمیت اصلی، فعلیت بخشیدن به این ظرفیتهاست.» گذشته از سیگنالهای ضعفی که پزشکیان در همین چند خط به دشمن ارسال کرد، معرفی جنگ بهعنوان عامل گرانیها و مشکلات معیشتی، تداوم همان خطی است که تیم رسانهای دولت از فروردینماه شروع کرده بود. از اوایل امسال، مقامات دولت و رسانههای وابسته به آن بهصورت هماهنگ و از تریبونهای مختلف، تلاش کردند جنگ را عامل اصلی مشکلات اقتصادی، از جمله تورم، معرفی کنند. ادعای دولتمردان مبنی بر نقش اصلی جنگ در مشکلات اقتصادی کنونی بهگونهای مطرح میشود که گویی تا پیش از جنگ، دولت توانسته بود مشکلات اقتصادی را حل کرده یا دستکم از شدت آنها کاسته و آنها را در فرآیند حلوفصل قرار دهد. با این حال، نگاهی به آمارها و شواهد میدانی، ادعای دولتمردان را زیر سؤال میبرد.
تناقض موضع پزشکیان درباره علت تورم
همچنین پزشکیان که تا پیش از دولت خود، بارها دولت را عامل اصلی تورم معرفی میکرد، اکنون با وجود چند برابر شدن تورم، دیگر از نقش دولت در شکلگیری تورم و فشار معیشتی به مردم سخن نمیگوید و جنگ را عامل اصلی این مسئله معرفی میکند.
مرکز آمار: تورم پیش از جنگ رکورد زد
آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ تورم نقطهبهنقطه مصرفکننده در پایان بهمنماه و پیش از آغاز جنگ، به رکورد بیسابقه ۶۸.۱ درصد رسیده بود. سیاست بانک مرکزی، موسوم به «یکسانسازی نرخ ارز» که در میانه دیماه اجرا شد، با حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی، نرخ نزدیک به بازار آزاد را در مرکز مبادله به رسمیت شناخت. این سیاست باعث افزایش هزینه واردات شد. از آنجا که بخش غالب واردات کشور صرف مواد اولیه تولید، از جمله تولید مواد غذایی، میشود، این سیاست بلافاصله باعث جهش چندبرابری قیمتها، خصوصاً کالاهای اساسی نظیر لبنیات، گوشت قرمز و مرغ، تخممرغ و روغن شد.
تأثیر این سیاست بر قیمتها البته ادامه داشت؛ چراکه بسیاری از محصولات تولیدی به دلیل فرآیند طولانیتر تولید، چند ماه پس از اجرای سیاست، اثر تورمی آن را نشان دادند. همچنین، شکلگیری انتظارات تورمی باعث شد بازارهای دیگر نیز برای عقب نماندن از تورم، قیمتها را افزایش دهند. مجموع این عوامل دستبهدست هم داد تا بالاترین تورم از زمان جنگ جهانی دوم (۱۳۲۲) تاکنون، یعنی در ۸۳ سال اخیر، در دولت پزشکیان رقم بخورد.
طبق آمارهای مرکز آمار ایران، نرخ تورم خوراکیها و آشامیدنیها در بهمن سال گذشته به بیش از ۱۰۵ درصد رسیده بود. این در حالی است که پزشکیان پیش از دولت خود و زمانی که تورم مواد غذایی در دولت شهید رئیسی کمتر از ۳۰ درصد بود، از فشار معیشتی به مردم انتقاد و دولت وقت را مواخذه میکرد.
تورم سهرقمی قبل از جنگ آغاز شد
این مواضع البته با واکنشهای انتقادی زیادی همراه شده است. احسان فرزانه، پژوهشگر اقتصاد سیاسی، در واکنش به اظهارات دولتیها مبنی بر معرفی جنگ بهعنوان عامل تورم میگوید: اگر گزارش بهمنماه مرکز آمار ایران را بررسی کنید، میبینید که حتی پیش از جنگ نیز اقتصاد ایران در اقلام اساسی وارد دوره تورمهای سهرقمی شده بود؛ بهطوریکه نرخ تورم برخی اقلام به ۱۲۵، ۱۳۰ و ۱۱۰ درصد رسیده بود. این اقلام مستقیماً با خوراک مردم و نیازهای اساسی زندگی و کالری مورد نیاز برای بقا ارتباط دارند. دولت با یک اقدام نابخردانه، این وضعیت را بحرانیتر کرده و اکنون در حال فرافکنی درباره این مسئله و تبدیل آن به ابزاری برای سازش است.
اکبر پازوکی، رئیس اتحادیه فروشندگان لوازم خانگی، گفت: «برخی لوازم خانگی تا ۱۰۰ درصد گران شده است که اصلاً هم ربطی به جنگ ندارد و از بهمن پارسال آغاز شد. مهمترین دلیلش هم صفهای طولانی برای تخصیص ارز است. ما این صفها را در ۱۴۰۳ هم داشتیم، مگر ۱۴۰۳ جنگ بود؟»
انتقادها به اظهارات دولتیها و خصوصاً پزشکیان به همینجا ختم نشد و به مجلس هم رسید. عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس در واکنش به اظهار ضعف مکرر پزشکیان گفت: «ما ۴۰ روز جنگ کردیم و یک تفاهمنامه امضا شده است. برای اینکه به مردم ثابت کنند این تفاهمنامه خوب بوده، میگویند حتی یک قطره نفت هم نمیتوانستیم صادر کنیم و این تفاهمنامه باعث شد بتوانیم نفت صادر کنیم.» مصطفی طاهری گفت: «فرض کنیم این جمله درست باشد. بیان چنین ادعایی از سوی یک رئیسجمهور، محل تأمل است. وقتی به دشمنان خود ضربه میزنید، معمولاً آنها تلاش میکنند ضربه وارده، تلفات و خسارات را پنهان کنند و آمار دقیقی ارائه ندهند؛ در مقابل، نقاط قوت خود را برجسته میکنند.» این نماینده مجلس تاکید کرد: «بنابراین، در میانه جنگ، واقعاً محل ایراد است که با بهکار بردن واژههایی مانند “قحطی”، بار دیگر سیگنال ضعف به دشمن ارسال کنیم. در شرایطی که هنوز وضعیت جنگی بر کشور حاکم است، بیان اینکه ممکن است قحطی رخ دهد، به نظر من تبعات حقوقی نیز دارد.»