امیرشهشهانی
ماجرای اخیر دو کارمند سفارت فرانسه در تهران، بار دیگر این پرسش را در افکار عمومی زنده کرده است که چرا دستگاه دیپلماسی در برابر فعالیتهای خارج از عرف و امنیتساز دیپلماتهای برخی از کشورهای اروپایی به خصوص اروپای غربی، از همه ظرفیتهای حقوق بینالملل استفاده نمیکند. در حالی که کشورهای اروپای غربی طی دو سال گذشته در پرونده ایران عملاً از مسیر تقابل حرکت کردهاند، واکنش تهران همچنان عمدتاً در سطح احضار سفیر، صدور بیانیه یا اعتراض دیپلماتیک باقی مانده است؛ رویکردی که از نگاه بسیاری، با حجم اقدامات طرف مقابل تناسبی ندارد.
ماجرای اخیر نیز از همین جنس است. ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، با انتشار بیانیهای مدعی شد دو دیپلمات فرانسوی در تهران بازداشت و با آنها بدرفتاری شدهاند و مأموریت آنان صرفاً توسعه روابط فرهنگی با مردم و دانشگاهیان ایرانی بوده است. اما وزارت امور خارجه ایران این ادعا را صریحاً رد کرد. وزارت امور خارجه اعلام کرد این دو نفر در جلسهای با چند متهم امنیتی تحت تعقیب حضور داشتهاند و در محل نیز اسنادی مرتبط با فعالیتهای ضد امنیتی کشف شده است. همچنین تأکید شد که به محض مشخص شدن وابستگی این افراد به سفارت فرانسه، مطابق مقررات به پلیس دیپلماتیک منتقل و پس از هماهنگیهای لازم تحویل سفارت شدند.
اکنون سؤال اساسی این است که چرا چنین پروندهای صرفاً با تحویل افراد به سفارت خاتمه یافته است؟ کنوانسیون وین درباره روابط دیپلماتیک، در کنار مصونیتهای دیپلماتیک، حق اعلام عنصر نامطلوب (Persona Non Grata) را نیز برای دولت میزبان به رسمیت شناخته است. بر اساس این سازوکار، هرگاه یک دیپلمات از حدود مأموریت خود خارج شود یا فعالیتی مغایر با جایگاه دیپلماتیک انجام دهد، دولت پذیرنده میتواند بدون الزام به ارائه توضیح، خواستار خروج وی از کشور شود.
این ابزار نه اقدامی خارج از عرف؛ بلکه یکی از شناختهشدهترین ابزارهای حقوقی روابط بینالملل محسوب میشود و دولتهای اروپایی نیز بارها علیه دیپلماتهای کشورهای مختلف، از جمله ایران، از آن استفاده کردهاند. در دهه گذشته دهها دیپلمات ایرانی از کشورهای اروپایی با همین عنوان اخراج شدهاند؛ اقدامی که معمولاً بدون ارائه مستندات علنی و صرفاً بر پایه ادعاهای امنیتی صورت گرفته است.
از این منظر، پرسش افکار عمومی متوجه وزارت امور خارجه است؛ چرا در شرایطی که اروپا از فعالسازی مکانیسم ماشه، تشدید تحریمها، همراهی سیاسی با آمریکا و حمایت گسترده از رژیم اسرائیل دریغ نکرده و حتی در دو جنگ اخیر نیز در صف نخست فشار بر ایران قرار داشته و اکنون نیز مشغول توطئه علیه کشورمان است، تهران همچنان از بهکارگیری ابزارهای متقابل و کاملاً قانونی پرهیز میکند؟
نوع مواجهه دستگاه دیپلماسی، بهویژه دردولت اخیر، این تصور را ایجاد کرده که وزارت امور خارجه در قبال دولتهای اروپایی بیش از اندازه محتاط عمل میکند، در حالی که رفتار متقابل طرف اروپایی نشانی از چنین رویکردی ندارد.