دکتر موسی حقانی، مورخ برجسته و رئیس مؤسسهی مطالعات تاریخ معاصر، در گفتوگویی تفصیلی با روزنامه نوبنیاد به تبیین زمینههای شکلگیری کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و عوامل مؤثر در وقوع آن پرداخت. وی با اشاره به ریشههای این رویداد تاریخی، اظهار داشت که کودتای ۲۸ مرداد در واکنش به حرکت بزرگ مردم ایران برای استیفای حقوق ملی و قطع غارتگری انگلستان شکل گرفت. به گفتهی وی، اگر هوشیاری رهبری و حضور گستردهی مردم نبود، ممکن بود سرنوشتی مشابه ۲۸ مرداد در کودتای دیماه رقم بخورد.
موسی حقانی در رابطه با کودتای 28 مرداد گفت: آنچه در نیمروز ۲۸ مرداد رخ داد، نباید ملاک ارزیابی قرار گیرد؛ زیرا تحرکات برای شکست نهضت ملیشدن صنعت نفت، اساساً از زمانی آغاز شد که زمینههای ملیشدن فراهم آمد. به گفتهی وی، انگلستان از طریق کانالها و شبکههای نفوذی خود در ایران، مخالفت خود را در مجلس، احزاب و روزنامهها آغاز کرد و برخی نشریات نیز دست به کار شدند.
وی در ادامه به تشدید فشارها و آغاز جنگ نرم گستردهای علیه ملت ایران اشاره کرد و گفت: نخستین اقدام دشمن، ایجاد اختلاف میان سران نهضت بود که متأسفانه بهسرعت به بدنهی اجتماعی نیز سرایت کرد. دومین اقدام، با توجه به محاصرهی دریایی و ممانعت از فروش نفت، القای این مسئله بود که هزینههای ملیشدن نفت بیش از فایدههای آن است و بدین ترتیب یک امر ملی به مسئلهای معیشتی تقلیل یافت.
این مورخ برجسته تصریح کرد که مدام تهدید به حملهی نظامی و محاصرهی اقتصادی مطرح میشد، اما ملیشدن نفت به یک امر ملی تبدیل شده بود و از پشتیبانی قاطبهی مردم برخوردار بود. با این حال، زمانی که اختلافات دامنگیر شد و فشارهای اقتصادی و معیشتی، دولت را در پرداخت حقوق کارمندان و تأمین نیازهای مردم ناتوان ساخت، آن امر ملی به حاشیه رانده شد و زمینه برای موفقیت کودتا فراهم آمد.
دکتر حقانی در ادامه به اشتباهات راهبردی در مقطع ۲۸ مرداد اشاره کرد و گفت: «یکی از بزرگترین اشتباهات، دور کردن مردم از صحنه بود. دکتر مصدق با وجود سرمایهی اجتماعی بالا، از فراخوان عمومی خودداری کرد و حتی خواست که مردم در خیابانها حضور نیابند تا با عوامل حزب توده برخورد شود. این خلأ، فرصتی طلایی در اختیار کودتاگران قرار داد.» وی افزود که آیتالله کاشانی در نامهای به دکتر مصدق، خواستار مقابلهی مشترک با کودتا شده بود، اما این درخواست بیپاسخ ماند و در نیمروز، کودتاگران با بسیج اراذل و اوباش، به راحتی دولت را سرنگون کردند.
وی با تطبیق این مقطع با دیماه 1404، خاطرنشان کرد که در آن ایام نیز جریانهای سازشکار و وابسته، با دامن زدن به اختلافات و القای ناامیدی، سعی در تضعیف کشور داشتند و اگر هوشیاری رهبری و حضور گستردهی مردم نبود، ممکن بود سرنوشتی مشابه ۲۸ مرداد رقم بخورد. دکتر حقانی تصریح کرد: «در ۱۸ و ۱۹ دی، اراذل و اوباش با برنامهریزی دقیق و حمایت شبکههای خارجی به خیابانها آمدند، اما این بار مردم با فراخوان به موقع، در صحنه حاضر شدند و اجازه ندادند کودتاگران به هدف خود برسند. این تفاوت اساسی، نشاندهندهی اهمیت حضور مردمی و انسجام داخلی است.
دکتر حقانی با انتقاد از تقلیل مسائل ملی به محاسبات هزینه-فایده، اظهار داشت: ملتها گاهی تا پای جان میایستند تا از تمامیت ارضی و استقلال خود دفاع کنند و این مسائل با فرمولهای اقتصادی قابل سنجش نیست. وی افزود که در همان دوران کوتاه ملیشدن نفت، کارشناسان ایرانی توانمندی خود را نشان دادند و حتی پس از اخراج کارشناسان خارجی، فعالیت شرکت نفت ادامه یافت و در برخی حوزهها مانند تولید روغن هواپیما توسعه پیدا کرد.
وی در ادامه به جنگ روانی گستردهی دشمن اشاره کرد و گفت: این جنگ شامل ایجاد اختلاف، ناامیدسازی نسبت به آینده، پشیمانسازی از اقدام انجامشده، القای عقبماندگی و لزوم باجدهی، و نهایتاً تقلیل یک امر ملی به اختلافات گروهی و معیشت بود. این عوامل دستبهدست هم داد تا در روز ۲۸مرداد 1332، نتوانیم مقابلهی لازم را با جریان کودتا انجام دهیم.
این استاد دانشگاه همچنین به ابعاد پیچیده جنگ نرم امروز در کشور اشاره کرد و گفت: جنگ نرم ما همچنان ادامه دارد، اما البته پیچیدهتر، گستردهتر و با امکانات بیشماری دنبال میشود. همچنان سیاهنمایی، القای ناکارآمدی نظام و پشیمان کردن مردم از انقلاب دنبال میشود. این جنگ نرم به سطح نخبگان هم کشیده شده است؛ بعضی از نخبگان متأسفانه دچار این تجربه شدهاند و برخی دیگر میگویند که رژیم گذشته فقط مشکل آزادی سیاسی داشته و با گفتوگو و انتخاب نماینده در مجلس میشد ماجرا را حل کرد. در حالی که وابستگی رژیم پهلوی به آمریکا و نابودی استقلال ایران توسط آمریکاییها و قبل از آن توسط انگلیسیها، اصلاً مقولاتی نیست که برای این افراد و این جریانات مهم باشد.
دکتر حقانی با مقایسهی کودتای ۲۸ مرداد با حوادث ۱۸ و ۱۹ دی، اظهار داشت که در کودتای ۲۸ مرداد، اراذل و اوباش با چوب و چاقو و سلاح سرد به خیابانها آمدند و عملیات کودتا بسیار ساده برگزار شد، زیرا جنگ نرم چهارماههی پیشین، توانسته بود به اهداف خود برسد. وی یکی از اشتباهات اساسی را دور کردن مردم از صحنه دانست و گفت: دکتر مصدق میتوانست با فراخوان عمومی، مردم را به خیابانها بخواند، اما برعکس، خواست که مردم در خیابانها حضور نیابند و عنوان کرد که میخواهد با عوامل حزب توده برخورد کند. این خلأ، موجب شد کودتاگران در نیمروز به راحتی به هدف خود برسند.
وی در پایان با اشاره به سرمایهی اجتماعی موجود در آن مقطع، تأکید کرد که اگر فراخوانی داده میشد، مردم پاسخ مثبت میدادند و آیتالله کاشانی نیز در نامهای به دکتر مصدق خواستار مقابلهی مشترک با کودتا شده بود، اما متأسفانه این فراخوان صادر نشد و نهضت ملی در نیمروز شکست خورد و ایران مجدداً اسیر شرکتهای نفتی شد و استقلال خود را از دست داد.
دکتر حقانی در پاسخ به سؤالی دربارهی شباهت رویکرد امروز آمریکا نسبت به ایران، گفت: جنگ نرمی که امروز علیه جمهوری اسلامی به کار گرفته میشود، همان الگوی پیشین را با پیچیدگی و گستردگی بیشتر دنبال میکند؛ ایجاد شبکههای ماهوارهای و سایتهای سلطنتطلب، القای ناامیدی، سیاهنمایی و تقلیل انقلاب به مسائل معیشتی، همگی ادامهی همان پروژهی تاریخی است. وی هشدار داد که امروز نیز همچون گذشته، دشمن تلاش دارد استقلال واقعی را از ملت ایران سلب کند و آن را به وابستگی و مصرفگرایی تقلیل دهد.