دومین اقدام تهران برای مسدودسازی تنگه هرمز، برخلاف بحرانهای گذشته که قیمت نفت را به نزدیکی ۱۲۰ دلار رسانده بود، اینبار نتوانست سقف بازار را از ۸۵ دلار بالاتر ببرد. ارزیابی اندیشکدهها و نهادهای مالی بینالمللی نشان میدهد که بازار، با کشف الگوی «جنگ-مذاکره-جنگ»، انسداد این شریان اقتصادی را موقتی دانسته و اهرم فشار ایران برای تحمیل شوکهای هزینهساز به واشنگتن را بهشدت کماثر کرده است.
به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ مسدود شدن مجدد تنگه هرمز، بهعنوان یکی از حیاتیترین شاهراههای انرژی جهان که روزانه میزبان عبور حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خام و ۵ میلیون بشکه فرآوردههای نفتی است، این بار نتوانست کابوس نفت فوقگران را برای اقتصادهای بزرگ تعبیر کند. در حالی که در دورههای قبلی تنش، بازار بهسرعت به سمت قیمتهای نجومی متمایل میشد، در تنشهای اخیر سقف قیمت نفت برنت بهزحمت به ۸۵ دلار رسید. این رفتار بهوضوح نشان میدهد که شرکتهای بزرگ نفتی و معاملهگران بینالمللی دیگر فریب هشدارهای بحران طولانیمدت را نمیخورند. بازار به این درک رسیده است که چنین اختلالاتی خصلتی کاملاً گذرا دارند و مسیرهای مواصلاتی در نهایت بازگشایی میشوند. در نتیجه، اثرگذاری کارتی که ایران همواره برای هزینهسازی علیه ایالات متحده از آن بهره میبرد، تا حد زیادی مهار شده است.
ارزیابی فیچ از منطق اقتصادی آبراهه
مؤسسه رتبهبندی بینالمللی فیچ (Fitch Ratings) تنها دو هفته پس از شروع درگیریها، در گزارشی که پیوند عمیقی با تغییر فرضیات بازار دارد، آب سردی بر پیشبینیهای آخرالزمانی ریخت. این مؤسسه اعلام کرد که بسته شدن عملی تنگه هرمز، که پس از آغاز درگیری ایران در ۲۸ فوریه مهمترین عامل افزایش قیمت نفت بوده است، به احتمال زیاد موقتی خواهد بود؛ زیرا این آبراه نقشی حیاتی در اقتصاد جهانی دارد. به اعتقاد فیچ، همین موضوع، در کنار وجود مازاد عرضه در بازار جهانی نفت ـ که پیشبینی میشود با عرضه مستقل صادرکنندگان غیر اوپکپلاس، نظیر آمریکا و گویان، تقویت شود ـ افزایش قیمتها را محدود کرده و آثار احتمالی اختلال در عرضه نفت ایران را کاهش خواهد داد. فیچ تأکید میکند که بسته ماندن طولانیمدت تنگه هرمز هم به کشورهای صادرکننده و هم به واردکنندگان نفت آسیب میزند؛ بنابراین، چنین سناریویی فرض پایه این مؤسسه برای پیشبینی قیمت نفت در سال ۲۰۲۶ میلادی نیست و بازار نیز به همین دلیل از رفتارهای هیجانی خودداری کرده است.
سه عامل مقاومت بازار نفت از دیدگاه بروکینگز
اندیشکده آمریکایی بروکینگز (Brookings Institution) نیز در تحلیلی جامع، مکانیسم روانی و ساختاری بازار را کالبدشکافی کرده است. بروکینگز اعلام کرد که سه عامل اصلی تاکنون مانع جهش شدید قیمت نفت خام شدهاند: نخست، تغییرات ساختاری در تجارت جهانی نفت خام؛ از جمله استفاده از خطوط لوله جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز و ورود منابع جدید تولید نفت که بخشی از شوک عرضه را جبران میکنند. دوم، وجود ذخایر نفتی در سطح جهان که برای مقابله با نوسانات عرضه ایجاد شدهاند و در شرایطی مانند وضعیت کنونی، بهطور موقت بخشی از کمبود بازار را جبران میکنند. عامل سوم و کلیدیترین متغیر از نظر بروکینگز، «باور غالب در بازارها مبنی بر این است که بنبست در تنگه هرمز در مدت کوتاهی پایان خواهد یافت.» بر این اساس، رفتار قیمتها از زمان آغاز درگیری دقیقاً نشاندهنده نوسان میان فرضیه طولانی شدن بحران یا بازگشایی سریع آن است. هر زمان نشانهای از تداوم بسته ماندن منتشر میشود، قیمت بهصورت موقت تحریک میشود؛ اما بهمحض انتشار اخبار دیپلماتیک مبنی بر احتمال بازگشایی، نفت بلافاصله به کانالهای پایینتر سقوط میکند.
فرمول اقتصادی رایستاد انرژی و مشوقها
در تأیید این سازوکار تعاملی میان بحران و دیپلماسی، جورج لئون، معاون ارشد مؤسسه معتبر «رایستاد انرژی» (Rystad Energy)، در یادداشتی دقیق تأیید کرد که سناریوی پایه این شرکت برای پیشبینی قیمت نفت در سال ۲۰۲۶ همچنان رسیدن به توافقی محدود بین واشنگتن و تهران است، هرچند اطمینان نسبت به این نتیجه کاهش یافته است. لئون بهصراحت به انگیزههای مادی دو طرف اشاره کرده و مینویسد که هر دو طرف همچنان انگیزههای اقتصادی قوی برای جلوگیری از فروپاشی کامل گفتوگوها دارند؛ چرا که ایالات متحده به دنبال کاهش قیمت نفت پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر است و ایران نیز تمایلی ندارد از مشوقهای اقتصادی چشمپوشی کند. به گفته معاون ارشد رایستاد انرژی، «تهران یک بسته اقتصادی قابلتوجه روی میز دارد که شامل دسترسی به داراییهای مسدودشده و معافیتهای صادراتی است که نمیخواهد بهطور دائم از آن دست بکشد.» وجود همین بسته اقتصادی به بازار اطمینان میدهد که چرخه «جنگ-مذاکره-جنگ» در نهایت به میز گفتوگو ختم شده و انسداد هرمز بهسرعت جای خود را به بازگشایی مسیر و بازیابی ذخایر استراتژیک شرکتها خواهد داد.
بازی ترامپ با مذاکره، مانع جهش قیمت نفت شد
خبرگزاری بلومبرگ هم روز شنبه ۱۶ خرداد سال جاری در گزارشی نوشت: برای دههها، معاملهگران نفت، مدیران صنعت انرژی و تحلیلگران هشدار میدادند که بسته شدن تنگه هرمز میتواند به یک فاجعه اقتصادی جهانی تبدیل شود. اکنون بیش از سه ماه از زمانی که این آبراه عملاً مسدود شده، میگذرد؛ رخدادی که بزرگترین شوک عرضه نفت در تاریخ معاصر را رقم زده است. بلومبرگ تصریح کرد: با این حال، مجموعهای از راهکارهای جایگزین و اقدامات جبرانی باعث شده است که قیمت نفت خام همچنان زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی بماند؛ موضوعی که با بسیاری از بدبینانهترین پیشبینیهای صنعت نفت، که از احتمال افزایش قیمتها تا ۲۰۰ دلار در هر بشکه سخن میگفتند، در تضاد است.
در گزارش بلومبرگ آمده است: یکی از عواملی که مانع افزایش بیشتر قیمت نفت شده، اظهارنظرهای مداوم و جهتدهنده دونالد ترامپ درباره بازار نفت بوده است؛ اظهارنظرهایی که باعث شده حتی خوشبینترین معاملهگران نیز نتوانند برای مدت طولانی موقعیتهای خرید (Long Position) خود را حفظ کنند. در نتیجه، حجم قراردادهای باز (Open Interest) در معاملات آتی نفت برنت به پایینترین سطح خود از ماه اوت رسیده است؛ زیرا نوسانات شدید بازار، معاملهگران را وادار کرده است تا میزان ریسکپذیری خود را کاهش دهند. بلومبرگ تاکید کرد: به گفته چندین معاملهگر، افتهای شدید قیمت نفت، هر بار که چشمانداز برقراری صلح تقویت شده، بسیاری از سرمایهگذاران خوشبین به افزایش قیمت نفت را از بازار خارج کرده است. در نتیجه، این گروه از معاملهگران اکنون تنها موقعیتهای کوچک و کوتاهمدت نگه میدارند. طبق اعلام بلومبرگ، کاهش تمایل معاملهگران به پذیرش ریسک، باعث شده است که ورود سرمایههای مالی به بازار نفت محدود بماند. از سوی دیگر، افزایش عرضه از منابع جایگزین نیز تاکنون از وارد شدن شدیدترین ضربه به بازار جلوگیری کرده است. در همین رابطه، «تام بیکر»، رئیس شرکت Vitol Bahrain زیرمجموعه شرکت ویتول، بزرگترین معاملهگر مستقل نفت جهان)، گفت: «در واقع، بازار بر این انتظار استوار است که راهحلی همین حوالی و در آیندهای نزدیک پیدا خواهد شد.»
بدترین سناریو رخ نداد
بلومبرگ مینویسد: دنیا نگران بود که اختلال ناشی از جنگ ایران در تنگه هرمز، قیمت نفت را به سطوحی بیسابقه و تاریخی برساند. اما بدترین سناریو رخ نداده است. دلایل این آرامشِ شکننده، شاید بیش از آنکه ناشی از قدرت بازدارندگی باشد، نشانهای از یک بازآرایی زیرساختی و عمیق در جریانهای انرژی جهان است که سیاستگذاران به ندرت به آن اشاره میکنند.