احسان میرباقری
رسانههای غربی مانند فایننشالتایمز، واشنگتنپست و نیویورکتایمز به شکاف عمیق میان روایت آمریکایی و واقعیت رفتار پکن اعتراف کردند. از هشدار صریح شی جینپینگ درباره تایوان و بیاعتنایی چین به تحریمهای ضدایرانی آمریکا گرفته تا سکوت معنادار پکن درباره ادعاهای ترامپ پیرامون ایران، همه نشان داد که رئیسجمهور آمریکا در سفر به چین نهتنها امتیاز مهمی به دست نیاورد، بلکه با کشوری روبهرو شد که دیگر حاضر نیست زیر سایه فشار و تهدید واشنگتن حرکت کند.
سفر ترامپ به پکن، برخلاف تبلیغات کاخ سفید، صحنهای از عقبنشینی، تهدید و حتی تحقیر سیاسی واشنگتن در برابر چین بود. سفری که در آن، از موضوع تایوان تا ایران و از جنگ تجاری تا زبان بدن رهبران دو کشور، نشانههای آشکاری از افول قدرت تحمیل آمریکا دیده شد. ترامپ به امید کسب امتیاز اقتصادی و سیاسی وارد چین شد، اما دست خالی برگشت.
واشنگتن پست در گزارشی مطرح کرد که مهمترین بخش این سفر، هشدار مستقیم و کمسابقه شی جینپینگ به ترامپ درباره مسئله تایوان بود. رهبر چین آشکارا اعلام کرد که سوءمدیریت مسئله تایوان میتواند به درگیری میان دو قدرت منجر شود و تأکید کرد که اولویت اصلی پکن، سرنوشت این جزیره است. این هشدار در شرایطی مطرح شد که واشنگتن سالهاست با تسلیح تایوان و حمایت نظامی از آن، عملاً در حال تحریک پکن است. با این حال، ترامپ در برابر این موضع قاطع، نه واکنش تندی نشان داد و نه حتی توانست ادبیات همیشگی تهدیدآمیز خود را تکرار کند. همین مسئله نشان داد که آمریکا بهخوبی از هزینههای رویارویی با چین آگاه شده و دیگر توان بازی با آتش در شرق آسیا را مانند گذشته ندارد.
در این سفر، شی جینپینگ به مفهوم «دام توسیدید» اشاره کرد؛ نظریهای مشهور در روابط بینالملل که بر اساس تجربه جنگ آتن و اسپارت در یونان باستان شکل گرفته است. این نظریه میگوید زمانی که یک قدرت نوظهور در حال نزدیک شدن به قدرت مسلط باشد، ترس و سوءظن میان دو طرف میتواند جهان را به سمت جنگ سوق دهد. واشنگتن پست این اشاره رئیس جمهور چین را پیامی آشکار به واشنگتن تلقی کرد که اگر آمریکا بخواهد با ذهنیت سلطهگرانه گذشته با چین برخورد کند، مسئول تنشهای آینده خواهد بود.
واشنگتن پست تحقیر واشنگتن را فقط در حوزه راهبردی در نظر نگرفت. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا و یکی از شناختهشدهترین چهرههای ضدچینی در دولت ترامپ، سالهاست از ورود به چین منع شده است. با این حال، او در سفر اخیر ناچار شد برای همراهی هیئت آمریکایی وارد پکن شود؛ آن هم در شرایطی که چینیها حتی نام او را با شکل متفاوتی روی پلاک رسمی نوشتند تا عملاً محدودیت قبلی را دور بزنند. این اقدام نیز بیش از آنکه یک امتیاز برای روبیو باشد، نمادی از تحقیر او بود.
از سوی دیگر، مسئله ایران یکی از مهمترین محورهای اختلاف پنهان میان دو طرف بود. جایی که چین عملاً نشان داد حاضر نیست در زمین آمریکا بازی کند. وزارت خارجه چین صراحتاً اعلام کرد که استفاده از زور در مسئله هستهای ایران به بنبست رسیده و راهحل نظامی پاسخگو نیست. پکن همچنین تأکید کرد که درگیری میان ایران و آمریکا هرگز نباید رخ میداد و تنها راهحل، گفتوگو و مذاکره است.
چین حتی پا را فراتر گذاشت و خواستار آتشبس جامع و دائمی و یافتن راهحلی فوری برای پایان بحران شد. این مواضع در حالی بیان شد که آمریکا تلاش داشت از سفر ترامپ به چین، تصویری از همراهی پکن با سیاستهای ضدایرانی واشنگتن ارائه کند؛ اما واکنشهای رسمی چین عملاً این روایت را فرو ریخت.
در همین زمینه، گزارش فایننشالتایمز نیز نکته مهمی را افشا کرد. دنیس وایلدر، رئیس سابق بخش تحلیل چین در سیا، تأکید کرد که در بیانیهها و گزارشهای رسمی چین هیچ اشارهای به ادعاهای ترامپ درباره توافق بر سر ایران غیرهستهای یا مخالفت با مالکیت ایران بر تنگه هرمز نشده است. این سکوت معنادار، تردیدهایی را درباره صحت ادعاهای ترامپ ایجاد کرد.
رفتار عملی پکن اما همچنان خرید نفت از ایران است و عملاً به تحریمهای آمریکا اعتنایی ندارد. نه فشارهای اقتصادی واشنگتن و نه تهدیدهای دریایی آمریکا در جنوب ایران نتوانستهاند روابط اقتصادی تهران و پکن را متوقف کنند. این مسئله برای آمریکا یک شکست آشکار است؛ زیرا مهمترین ابزار واشنگتن یعنی تحریم، زمانی اثرگذار است که قدرتهای بزرگ جهان آن را بپذیرند و چین نشان داده حاضر نیست منافع خود را قربانی خواستههای آمریکا کند.
حتی فضای اجتماعی چین نیز علیه ترامپ چندان مثبت نبود. گزارش نیویورکتایمز از شهرهای مختلف چین نشان داد که بسیاری از مردم این کشور، ترامپ را بیشتر شبیه یک «کمدین» میدانند تا یک رهبر مقتدر. برخی او را مسئول افزایش قیمت سوخت، جنگ تجاری و بیثباتی اقتصادی معرفی کردند. یک راننده تاکسی چینی نیز جملهای گفت که بهخوبی تصویر این سفر را خلاصه میکند: «اینکه ترامپ خودش به چین آمده یعنی چین میتواند او را کنترل کند.»
شاید مهمترین تصویر این سفر، همان چیزی بود که رسانههای غربی از زبان بدن دو رهبر توصیف کردند. ترامپ که معمولاً در دیدار با رهبران دیگر تلاش میکند با حرکات نمایشی و دستدادنهای تحکمآمیز برتری خود را نشان دهد، این بار نتوانست رفتار همیشگیاش را تکرار کند. کارشناسان غربی اعتراف کردند که شی جینپینگ اجازه نداد ترامپ حرکت معروف کشیدن قدرتنمایانه دست را اجرا کند. در مقابل، ترامپ بارها تلاش کرد با لبخند، لمس بازوی شی و ابراز علاقه شخصی، فضای دیدار را دوستانه جلوه دهد؛ رفتاری که بیشتر به تلاش برای جلب رضایت شباهت داشت تا نمایش اقتدار.
این سفر نشان داد دوران یکجانبهگرایی آمریکا رو به پایان است. چینیها بدون عقبنشینی از مواضع خود درباره تایوان، ایران و تجارت، ترامپ را وادار کردند با ادبیاتی نرم و آشتیجویانه ظاهر شود.