نوید شفیعی
تحولات اخیر در منطقه خلیج فارس بار دیگر نشان داد که معادلات امنیتی در غرب آسیا در حال تغییر است؛ تغییراتی که بیش از همه جایگاه و کارآمدی حضور نظامی ایالات متحده در منطقه را زیر سؤال برده است. حملات ایران به برخی مواضع و تأسیسات مرتبط با نیروهای آمریکایی، تصویری متفاوت از توازن قدرت در منطقه ارائه داد؛ تصویری که در آن پایگاههای نظامی آمریکا، که سالها به عنوان نماد برتری نظامی واشنگتن معرفی میشدند، اکنون با چالشهای جدی مواجه شدهاند.
گزارشهای منتشر شده در رسانههای بینالمللی نیز این واقعیت را تا حدی بازتاب دادهاند. در همین زمینه، «میدل ایست آی» در گزارشی به این نکته اشاره کرده است که برخی کارشناسان نظامی معتقدند پایگاههای آمریکا در خلیج فارس پس از حملات ایران عملاً کارایی پیشین خود را از دست دادهاند. در این گزارش تأکید شده است که آسیبهای وارد شده به تعدادی از این مراکز نظامی، نه تنها توان عملیاتی آنها را کاهش داده بلکه نشان داده است که این پایگاهها بیش از آنکه عامل بازدارندگی باشند، خود به نقاط آسیبپذیر تبدیل شدهاند.
واقعیت آن است که ساختار حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس از دههها پیش بر پایه شبکهای از پایگاهها و تأسیسات لجستیکی شکل گرفته بود؛ شبکهای که قرار بود امکان واکنش سریع و اعمال قدرت نظامی در منطقه را برای واشنگتن فراهم کند. اما تحولات اخیر نشان داد که این ساختار، در برابر توان موشکی و پهپادی بازیگران منطقهای بهویژه ایران، دیگر آن استحکام گذشته را ندارد. بسیاری از این پایگاهها که زمانی به عنوان ستونهای راهبرد نظامی آمریکا در منطقه شناخته میشدند، اکنون یا آسیبهای قابل توجهی دیدهاند یا کارآمدی عملیاتی آنها به شدت کاهش یافته است.
در چنین شرایطی، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، پیامدهای راهبردی این تحولات است. خسارات گستردهای که به زیرساختهای نظامی آمریکا وارد شده، تنها یک مسئله نظامی نیست؛ بلکه نشانهای از تغییر در توازن قدرت و کاهش قابلیت بازدارندگی سنتی واشنگتن در منطقه به شمار میرود. این مسئله همچنین نشان میدهد که اتکای صرف به پایگاههای ثابت نظامی در محیطی که فناوریهای موشکی و پهپادی به سرعت در حال گسترش هستند، دیگر نمیتواند همان نقش گذشته را ایفا کند.
از سوی دیگر، این وضعیت پرسشهای جدی درباره آینده حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس مطرح کرده است. اگر پایگاههایی که قرار بود ضامن امنیت و برتری نظامی واشنگتن باشند اکنون خود به اهدافی آسیبپذیر تبدیل شدهاند، طبیعی است که کارآمدی این مدل حضور نظامی مورد بازنگری قرار گیرد. به نظر میرسد تحولات اخیر نه تنها معادلات امنیتی منطقه را دگرگون کرده، بلکه نشان داده است که عصر اتکای مطلق آمریکا به پایگاههای نظامی گسترده در خلیج فارس نیز به تدریج به پایان خود نزدیک میشود و آمریکا محکوم به اخراج است.