سعید مصباح
ماجرای حذف سکانس تشییع امام خمینی(ره) از فیلم «از کرخه تا راین» در حالی به پایان رسید که مهمترین پرسش همچنان بیپاسخ مانده است؛ چه کسی این سکانس را حذف کرد و اساساً چرا چنین اتفاقی رخ داد؟ نسخه اصلاحشده فیلم اکنون روی پلتفرمهای نمایش خانگی قرار گرفته اما جنجالی که طی روزهای گذشته شکل گرفت، بیش از آنکه به یک خطای فنی شباهت داشته باشد، نشانهای از نوعی آشفتگی یا شاید سهلانگاری در نظام نگهداری و انتشار میراث سینمایی کشور است.
متن گزارش: ماجرا از آنجا آغاز شد که سردبیر نشریه سوره به حذف یکی از مهمترین سکانسهای پایانی فیلم ابراهیم حاتمیکیا در نسخههای نمایش خانگی اعتراض کرد. سکانسی که طی سه دهه گذشته بارها از تلویزیون پخش شده و بخشی جداییناپذیر از حافظه جمعی مخاطبان ایرانی است. همین مسئله باعث شد حذف آن به سرعت مورد توجه رسانهها قرار گرفته و موجی از واکنشها شکل بگیرد.
در نخستین گام، نگاهها به سمت پلتفرمهای نمایش خانگی رفت. اما فیلیمو با انتشار اطلاعیهای اعلام کرد نسخه فیلم را بدون هیچگونه دخل و تصرف از مالک اثر دریافت کرده است. پس از آن حوزه هنری نیز توضیح داد که نسخه دیجیتال موجود همان نسخهای بوده که از سوی صاحبان اثر تحویل داده شده و این مجموعه نقشی در حذف سکانس مورد بحث نداشته است.
البته مسئله فقط یک سکانس چند دقیقهای نیست. «از کرخه تا راین» از جمله فیلمهایی است که در حافظه تاریخی سینمای پس از انقلاب جایگاه ویژهای دارد و هرگونه تغییر در آن، خواه عمدی باشد یا سهوی، ناگزیر حساسیتبرانگیز خواهد بود. حذف سکانس تشییع امام خمینی(ره) نیز از این جهت اهمیت پیدا کرد که با یکی از مهمترین ارجاعات تاریخی فیلم گره خورده است. به بیان دیگر، واکنش رسانهها و مخاطبان صرفاً دفاع از یک صحنه سینمایی نبود؛ بلکه اعتراض به این تصور بود که ممکن است در فرآیند بازتولید و انتشار آثار قدیمی، بخشهایی از حافظه فرهنگی جامعه بدون توضیح روشن حذف یا جابهجا شوند. اتفاقی که اگر نسبت به آن حساسیتی وجود نداشته باشد، میتواند در آینده درباره آثار دیگری نیز تکرار شود.
در نهایت نسخه کامل فیلم با پیگیریهای صورتگرفته اصلاح شد و سکانس تشییع امام خمینی(ره) به آن بازگشت. با این حال بازگشت سکانس به معنای حل شدن مسئله نبود. اگر پلتفرمها مقصر نبودند و حوزه هنری نیز صرفاً نسخه دریافتی را منتشر کرده بود، پس این حذف دقیقاً در کدام مرحله رخ داده است؟ چه کسی تصمیم گرفته بود بخشی از یکی از شناختهشدهترین آثار سینمای دفاع مقدس از نسخه در گردش حذف شود؟
شاید مسئله اصلی همینجا باشد. در شرایطی که هرگونه تغییر در آثار فرهنگی معمولاً با حساسیت فراوان دنبال میشود، انتظار میرفت پس از روشن شدن ماجرا، مسئول یا مسئولان این اتفاق نیز به صورت شفاف معرفی شوند. اما چنین نشد. همه طرفها توضیحاتی ارائه کردند، نسخه اصلاح شد و ماجرا ظاهراً خاتمه یافت؛ بی آن که پاسخ روشنی درباره منشأ حذف سکانس در اختیار افکار عمومی قرار گیرد.
«از کرخه تا راین» به وضعیت عادی بازگشته است اما پرسشی که این چند روز مطرح شد،همچنان پابرجاست؛ سکانس تشییع امام خمینی(ره) چرا حذف شده بود؟ تا زمانی که پاسخی روشن برای این سؤال وجود نداشته باشد، این ماجرا بیش از آن که یک سوءتفاهم فنی تلقی شود، به معمایی حلنشده در تاریخ نمایش خانگی ایران شباهت خواهد داشت.