سعید قاسمی
در فضایی که مباحث هویتی و فکری بیش از گذشته در معرض چالش و بازتعریف قرار گرفته، رجوع به آثار متفکران برجسته و کمنظیری مثل شهید مرتضی مطهری میتواند به روشنتر شدن مسیر کمک کند. «خدمات متقابل ایران و اسلام» نوشته این شهید اندیشمند از جمله آثاری است که با نگاهی تحلیلی و مستند، به بررسی نسبت ایران و اسلام پرداخته و تلاش کرده تصویری دقیق از این تعامل تاریخی ارائه دهد. این اثر در شرایطی که برخی روایتهابه دنبال ایجاد دوگانههای هویتی هستند، میتواند مرجعی قابل اتکا برای پاسخگویی به پرسشها باشد. شهید مطهری در این اثر توضیح میدهد که چگونه جدایی ایران و اسلام ممکن نیست و نمیتوان این دو را از هم جدا کرد.
هرچند سالها از انتشار کتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام» گذشته، اما بسیاری از شبهاتی که امروز درباره نسبت ایران و اسلام مطرح میشود، پیشتر در این اثر پاسخ داده شده است.
در روزگاری که جامعه ایرانی از نظر سیاسی، اجتماعی و اعتقادی از سوی دشمنان اسلام و ایران با چالشهای تازهای مواجه شده، رجوع به آثار متفکرانی که مسئله هویت ایرانی و اسلامی را عمیقتر فهمیدهاند، ضرورتی جدی به شمار میرود. در این میان، کتاب «خدمات متقابل ایران و اسلام» نوشته شهید مرتضی مطهری، یکی از مهمترین آثاری است که میتواند در برابر روایتهای ناقص و جهتدار، تصویری دقیقتر از رابطه ایران و اسلام ارائه کند.
به یقین، بحث درباره ایران و اسلام تنها یک موضوع تاریخی نیست؛ امروز برخی جریانها میکوشند با برجسته کردن برداشتهای گزینشی، میان ایران و اسلام فاصله ایجاد کنند و این دو را در برابر یکدیگر قرار دهند. در واقع، هدف اصلی این جریانها نه گفتوگوی علمی، بلکه اثرگذاری بر ذهن نسل جوان و جدا کردن آنها از ریشههای اعتقادی و تمدنی خود است.
اما مطهری در این کتاب نشان میدهد که ایران و اسلام نهتنها در تقابل با یکدیگر نبودهاند، بلکه در طول تاریخ، رابطهای متقابل و سازنده داشتهاند. ایرانیان پس از پذیرش اسلام، از میدان فرهنگ و تمدن کنار نرفتند و در علوم اسلامی، فلسفه، فقه، ادبیات و تمدنسازی نقشی برجسته ایفا کردند. از سوی دیگر، اسلام نیز افق تازهای پیش روی جامعه ایرانی گشود و به ظرفیتهای فکری و معنوی این سرزمین عمق بیشتری بخشید.
نکته قابل توجه آن است که بسیاری از پرسشهایی که امروز در فضای رسانهای و مجازی مطرح میشود، سالها پیش در این کتاب دیده شده است. گویی مطهری این روزها را میدید و میدانست روزی عدهای تلاش خواهند کرد ایران را از اسلام جدا و اسلام را بیگانه با ایران معرفی کنند.
علاوه بر این، اهمیت این کتاب تنها در پاسخگویی به شبهات نیست، بلکه در نوع نگاه روشمند و منصفانهای است که مطهری در تحلیل تاریخ به کار میگیرد. او با پرهیز از احساسزدگی و تعصب، تلاش میکند واقعیتها را بر پایه مستندات تاریخی و تحلیلهای عقلانی بازخوانی کند. رویکردی که امروز بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز فضای فکری و رسانهای کشور است. در شرایطی که سرعت انتقال اطلاعات گاه مجال دقت و تأمل را میگیرد، چنین آثاری میتوانند به مثابه چراغی راهنما، مخاطب را از سطحینگری دور کرده و به درکی عمیقتر از گذشته و حال برسانند. از این منظر، بازگشت به اندیشههای مطهری، صرفاً رجوع به یک متن نیست، بلکه تلاشی برای بازیابی عقلانیت در مواجهه با مسائل هویتی است.
شهید مطهری البته تنها با این کتاب شناخته نمیشود. او اندیشمندی جلوتر از زمان خود بود و خدماتش به ایران و اسلام، در حوزههای مختلف فکری، اعتقادی، اجتماعی و تربیتی امتداد یافت.
در سالگرد شهادت این متفکر بزرگ، بازخوانی «خدمات متقابل ایران و اسلام» برای هر ایرانی مسلمان و معتقد، تنها یک پیشنهاد فرهنگی نیست؛ ضرورتی برای فهم درست هویت ایرانی-اسلامی است.