محمد قربانی
در آستانه محرم و همزمان با آمادهسازی سریال تلویزیونی «نگین ارباب»، سنجش پرمخاطبترین آثار نمایشی با موضوع حادثه کربلا و وقایع پیش و پس از آن، خالی از لطف نیست. مرور آمارهای منتشرشده از نظرسنجیهای صداوسیما، سابقه فروش سینمایی، تعداد بازپخشها و میزان ماندگاری در حافظه عمومی نشان میدهد که در تلویزیون، «مختارنامه» همچنان با فاصله مهمترین و پرنفوذترین اثر این حوزه است؛ اثری که هم در پخش نخست، هم در بازپخشهای مکرر، استانداردی بینظیر ثبت کرده است. پس از آن، «شب دهم»، «معصومیت از دست رفته» و پس از اینها «ولایت عشق» و «طفلان مسلم» در حافظه مناسبتی رسانه ایران جای دارند. در سینما نیز «روز واقعه» مهمترین فیلم کربلامحور از حیث ماندگاری و گستره دیدهشدن است، در حالی که «رستاخیز» با وجود مقیاس تولید و جوایز فراوان، به دلیل توقف اکران از تبدیل شدن به یک پدیده فراگیر بازمانده است.
برای رتبهبندی آثار عاشورایی، اتکا به یک شاخص واحد گمراهکننده است. در تلویزیون، صرفِ «درصد بیننده در پخش اول» کافی نیست، چون برخی آثار با بازپخشهای چندباره و مصرف مناسبتیِ سالانه، عمر رسانهای بسیار بلندتری پیدا میکنند. در سینما هم فقط «فروش گیشه» تعیینکننده نیست، چون بخشی از مهمترین آثار کربلامحور یا متعلق به دورهای با قیمت بلیت پایینترند، یا اساساً اکران کامل نداشتهاند. بر همین مبنا، در این گزارش از مدل ترکیبی استفاده شده است: شاخص اول؛ عدد رسمی یا نقلشده از نهادهای معتبر درباره میزان مخاطب یا فروش، شاخص دوم؛ تکرار بازپخش و توزیع، شاخص سوم؛ اثرگذاری فرهنگی و شاخص چهارم؛ دسترسی واقعی مخاطب.
در سریالها، رتبه نخست بیتردید به «مختارنامه» تعلق میگیرد. این مجموعه 40 قسمتی به کارگردانی داوود میرباقری در زمان پخش نخست، بنا بر دادههای اعلامیِ رسانه ملی، جزو پربینندهترین مجموعههای تاریخی-مذهبی تلویزیون قرار گرفت و در برخی گزارشها میزان بیننده آن حدود 70 درصد مخاطبان تلویزیون برآورد شد. اما امتیاز اصلی آن فقط عدد اولیه نبود: بازپخشهای مکرر در شبکههای مختلف، انتشار گسترده نسخه خانگی، گردش فراوان سکانسها در فضای مجازی و تبدیل شدن شخصیتها و دیالوگها به حافظه عمومی، «مختارنامه» را به معیار طلایی آثار مرتبط با پیامدهای کربلا بدل کرد.
رتبه دوم از منظر محبوبیت و ماندگاری به «شب دهم» حسن فتحی میرسد. هرچند داده سراسریِ شبیه «مختارنامه» از مخاطب آن کمتر در دسترس است، اما قرائن رسانهای، بازپخشهای مداوم و جایگاه آن در فهرستهای منتخب مردمی نشان میدهد این سریال یکی از موفقترین تولیدات محرمی دو دهه اخیر است. تلفیق عاشقانه، تعزیه، تهران قدیم و آیین سوگواری، دامنه مخاطبان آن را از بیننده مذهبیِ سنتی فراتر برده است.
رتبه سوم به «معصومیت از دست رفته» میرسد؛ باز هم ساخته میرباقری. این اثر از حیث رضایت منتقدان و مخاطبان، یکی از جدیترین نمونههای درام تاریخی-دینی است. گرچه روایت آن مستقیماً بازسازی صحنه کربلا نیست، اما از نظر پیوند روایی با زمینههای تاریخیِ عاشورا، همواره در سبد اصلی آثار محرمی تلویزیون قرار گرفته است.
در رده بعدی میتوان از «ولایت عشق»، «طفلان مسلم»، «روشنتر از خاموشی» و مجموعههایی نام برد که لزوماً به خود واقعه عاشورا نمیپردازند اما در پخشهای مناسبتی محرم و صفر حضور ثابت داشتهاند.
در سینما، «روز واقعه» در رتبه نخست قرار میگیرد. مزیت آن نه فروش خام، بلکه «مجموع مخاطب تاریخی» است: اکران اولیه موفق، جوایز مهم جشنواره فجر، تدریس و تحلیل مستمر در مطبوعات و دانشگاه، و مهمتر از همه، بازپخشهای فراوان تلویزیونی. این فیلم عملاً پرارجاعترین فیلم ایرانی درباره کربلاست. اما پس از «روز واقعه»، جز یکی دو استثنا مانند «سفیر»، سینمای ایران تجربه موفق عاشورایی نداشته است که جای تأمل اساسی دارد.