دولت بن‌بست شکن

به گزارش گروه اقتصادی روزنامه نوبنیاد؛ شهید رئیسی در سال ۱۴۰۰ در حالی مسئولیت مدیریت اجرایی کشور را به دست گرفت که دولت در محاصره بحران‌های گوناگونی، به‌ویژه در حوزه اقتصادی قرار داشت؛ بحران‌هایی که حتی مدیران دولت حسن روحانی آن را بی‌سابقه توصیف می‌کردند. با این حال، دولت سیزدهم از شهریور ۱۴۰۰ کار را در شرایطی آغاز کرد که بی‌عملی سیاست‌گذار در سال‌های پس از ۱۳۹۷ (شوک تحریم)، وضعیت اقتصاد ایران را به حالت اورژانسی درآورده بود. یکی از شاخص‌ترین بحران‌های اقتصادی در آن مقطع، افت شدید صادرات نفت بود. کاهش شدید فروش نفت، به کاهش درآمدهای ارزی دولت انجامید؛ مسئله‌ای که سبب بروز کسری بودجه شدید، ناتوانی دولت در اجرای تعهدات قانونی خود (از جمله اجرای پروژه‌های عمرانی و زیرساختی)، افزایش شدید بدهی‌های دولت، کاهش عرضه ارز در بازار، افزایش نرخ ارز و در نهایت بروز شوک تورمی به اقتصاد کشور شد.

در دولت شهید رئیسی، با اتخاذ دیپلماسی انرژیِ فعال در منطقه و هماهنگی وزارت امور خارجه و وزارت نفت، شرایط صادرات نفتی کشور تغییر کرد. بر اساس آمارها و شواهد، در طول سه سال فعالیت دولت سیزدهم، صادرات نفت کشور از کمتر از ۵۰۰ هزار بشکه به بیش از یک‌ونیم میلیون بشکه در روز رسید که نشان‌دهنده جهشی بیش از سه برابر است. دولت سیزدهم زیرساختی را برای فروش نفت شکل داد که تا امروز (در دولت چهاردهم) نیز تداوم دارد؛ به‌طوری‌که حتی با وقوع «جنگ رمضان» و محاصره دریایی ایران، صادرات نفت کشورمان کاهش نیافته است.

منتقدان دولت سیزدهم اما افزایش رقم صادرات نفت را به «لطف بایدن» نسبت می‌دهند. آن‌ها می‌گویند با روی کار آمدن بایدن در آمریکا، سخت‌گیری‌های تحریمی علیه ایران کاهش یافت و همین موضوع باعث افزایش صادرات نفت شد؛ بنابراین دولت سیزدهم هیچ نقشی در این زمینه نداشته است. منتقدان شهید رئیسی می‌پرسند: «مگر دولت سیزدهم و به‌طور خاص شهید رئیسی برای افزایش صادرات نفت چه کرد؟»؛ جواد اوجی، وزیر نفت دولت سیزدهم، در گفت‌وگوی اختصاصی با «نوبنیاد» به بازخوانی وقایع آن دوران پرداخت و دقیقاً به همین پرسش پاسخ داده است. او از پیگیری‌های شهید رئیسی در سطح بین‌الملل گفت که منجر به شکستن بن‌بست‌های صادراتی و پیشبرد پروژه‌های نفتی شد. اوجی از نقش مستقیم شهید جمهور در پیشبرد دیپلماسی انرژی، افزایش صادرات نفت و نیز گشودن گره‌ای مهم در حوزه انرژی سخن گفت که در ادامه، جزئیات آن را می‌خوانید.

صادرات نفت قبل از دولت سیزدهم ۴۰۰ بشکه بود

وی در آغاز این گفت‌وگو اظهار کرد: تقریباً ۱۷ ماه از آغاز دولت شهید رئیسی گذشته بود که تمام تلاش وزارت نفت و تیم ما، به‌ویژه در حوزه بین‌الملل و صادرات نفت، باعث شد صادرات نفت از ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز (قبل از دولت سیزدهم) به روزانه حدود یک میلیون و ۲۵۰ تا یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه برسد.

اوجی افزود: در موضوع صادرات، بعضی کشورها از جمله چین، به شرکت‌ها و پالایشگاه‌های خود فشار می‌آوردند که به دلیل تحریم‌های آمریکا و محدودیت‌های موجود، از ایران نفت نخرند. من خدمت آقای امیرعبداللهیان رسیدم و با ایشان صحبت کردم. گفتم ما تمام تلاشمان را کرده‌ایم و به صادرات حدود یک میلیون و ۲۰۰ تا ۲۸۰ هزار بشکه نفت در روز رسیده‌ایم، اما کار در این حوزه بسیار دشوار است. ما هنوز می‌توانیم ظرفیت صادرات روزانه خود را ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار بشکه دیگر افزایش دهیم؛ چراکه در بحث نفت خام، دیپلماسی انرژی باید کمک کند.

وزیر سابق نفت ادامه داد: بسیاری از پالایشگاه‌ها، از جمله در چین، به نفت ایران نیاز دارند، اما دولتمردان چین باید به پالایشگاه‌های خود مجوز و چراغ سبز نشان بدهند تا صادرات افزایش یابد. خدا رحمت کند آقای امیرعبداللهیان را؛ وزارت امور خارجه در زمان ایشان تلاش‌های خود را انجام داد، اما نتیجه مطلوبی حاصل نشد. در نهایت خود شهید بزرگوار (امیرعبداللهیان) پیشنهاد داد که آقای رئیسی وارد ماجرا شود تا از ظرفیت ایشان در بحث صادرات نفت و دیپلماسی انرژی، به‌خصوص در گفت‌وگو با رئیس‌جمهور چین، استفاده شود و دولتمردان چین به پالایشگاه‌های دولتی و خصوصی خود چراغ سبز نشان دهند.

گره‌ای که به دست شهید رئیسی باز شد

وی گفت: وقتی به اتفاق شهید امیرعبداللهیان خدمت آقای رئیسی رفتیم، عرض کردیم اگر بخواهیم صادرات نفت را سریع‌تر افزایش دهیم، دیپلماسی انرژی باید وارد میدان شود و با رایزنی نزد دولتمردان چین، محدودیت‌ها کمتر شود تا شرکت‌های پالایشی بزرگ دولتی و غیردولتی بتوانند نفت بیشتری خریداری کنند. پیشنهاد شد که آقای مخبر این موضوع را مطرح کند و گفتند سفری که به اتفاق ایشان به چین دارید، در همان مسیر پیگیری و جلساتی برگزار شود.

وزیر نفت دولت سیزدهم افزود: وقتی این موضوع را با آقای مخبر مطرح کردیم، ایشان گفتند این گره به دست خود حاج‌آقا (شهید رئیسی) باز می‌شود و هیچ‌کس بهتر از خود رئیس‌جمهور نیست که در همان سطح مذاکره کند و دیپلماسی انرژی را پیش ببرد تا بتوانیم صادرات را روزبه‌روز افزایش دهیم.
اوجی ادامه داد: سپس به شهید رئیسی گفتیم که آقای مخبر هم نظرش بر این است که خود شما این مذاکرات را انجام دهید. ایشان گفتند من حرفی ندارم. بعد کارکنان معاونت سیاسی را بسیج کردند و از آن‌سو هم حوزه امور خارجه پیگیری کرد تا در برنامه سفر به چین، این بخش از مذاکرات گنجانده شود و خود ایشان (شهید رئیسی) ورود کنند. جلسات مختلفی برگزار شد و خدمت شهید رئیسی رفتم و توضیح دادم که ظرفیت صادرات به چین تا دو میلیون بشکه هم وجود دارد؛ یعنی اگر تولید نفت افزایش یابد، می‌توانیم تا دو میلیون بشکه در روز به چین صادرات داشته باشیم.

او خاطرنشان کرد: جالب اینجاست که در گذشته، پیش از تحریم‌ها، تا دو میلیون بشکه در روز نفت خام به چین صادر می‌کردیم. پالایشگاه‌های چین هم با نفت سبک، سنگین و فوق‌سنگین ایران سازگاری دارد. امروز هم چین نزدیک ۱۴ تا ۱۵ میلیون بشکه نفت وارد می‌کند که از این مقدار، حدود یک تا دو میلیون بشکه برای ذخایر استراتژیک کنار می‌گذارد؛ بنابراین چین ظرفیت پذیرش نفت ما را دارد. با توجه به رشد اقتصادی ۵ درصدی، چین سبد انرژی متنوعی دارد. در آن زمان بخش کوچکی از واردات نفت چین متعلق به ما بود و بخشی هم متعلق به روسیه، ونزوئلا، عربستان سعودی و دیگر کشورها. گفتم می‌توانیم سبد انرژی واداتی آنها را متنوع‌تر کنیم تا نفت جمهوری اسلامی ایران را بیشتر در سبد خود قرار دهند؛ چراکه ما می‌توانیم تأمین‌کننده پایدار امنیت انرژی چین باشیم.

نقش رئیس‌جمهور شهید در افزایش صادرات نفت به چین

وزیر سابق نفت گفت: همچنین فهرست پالایشگاه‌هایی را که ظرفیت پذیرش نفت ایران را داشتند، تهیه کردیم. در جلساتی که به اتفاق شهید رئیسی بودیم، توضیحات فنی کامل ارائه شد و ایشان کاملاً به بحث مسلط شدند. خوشبختانه در جلسه خصوصی که با آقای شی جین‌پینگ رئیس جمهور چین برگزار شد (که بسیار طولانی‌تر از زمان مقرر بود)، شهید رئیسی صحبت‌های لازم را مطرح کردند. نقش رئیس‌جمهور برای افزایش صادرات به چین در آن مقطع، بسیار بزرگ و کلیدی بود.
اوجی بیان کرد: در آن جلسه صحبت شد که ایران بیش از ۳ میلیون و ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار بشکه ظرفیت تولید نفت خام دارد و در برخی مقاطع تا ۲ میلیون بشکه به چین صادرات داشتیم. پالایشگاه‌های چینی هم با نفت ایران سازگاری دارند. در حال حاضر هم روزانه بین یک میلیون و ۲۰۰ تا یک میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه از ایران وارد می‌کنند و ظرفیت بیشتری هم دارند. پالایشگاه‌ها برای خرید نفت بیشتر مشتاق‌اند، اما می‌گویند دولت باید چراغ سبز نشان دهد و محدودیت ایجاد نکند.

او ادامه داد: آقای رئیسی در جلسه با آقای شی، موضوع را کاملاً تشریح کردند. آقای شی پرسید شما چقدر می‌توانید صادرات کنید؟ در آن مقطع ایران حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه در روز به چین صادر می‌کرد. شهید رئیسی گفتند ما می‌توانیم تا ۲ میلیون بشکه نفت به چین صادر کنیم. آقای رئیسی گفتند ما برای تحریم‌های آمریکا هم روش خاصی داریم. همین الان هم حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه به کشور شما صادر می‌کنیم؛ ما راه ارسال نفت به شما را می‌دانیم و پالایشگاه‌های چینی هم متقاضی نفت ایران هستند، تنها باید شما به آنها چراغ سبز نشان دهید. آقای شی در همان جلسه با مشاورانش و حتی تلفنی با رئیس سازمان ملی انرژی چین صحبت کرد.

وزیر نفت دولت سیزدهم اظهار داشت: در همان سفر، من همراه آقای رئیسی در مذاکرات بودم. رئیس سازمان ملی انرژی چین، فردای آن جلسه مرا به جلسه‌ای دعوت کرد و شرکت‌های پالایشی دارای توانایی دریافت نفت ایران را نیز فراخواند. آنجا رودررو با خود پالایشگاه‌ها مذاکره کردیم، ظرفیت‌ها، توانمندی‌ها و آنالیز نفت‌مان را ارائه کردیم و راهکارهایی مطرح شد. این مذاکرات که در نتیجه صحبت‌های شهید رئیسی با رئیس‌جمهور چین انجام شد، باعث شد در همان جلسه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار بشکه به صادرات روزانه نفت ایران افزوده شود.
اوجی در ادامه با اشاره به تماس تلفنی شهید رئیسی گفت: ورود شهید رئیسی به موضوع صادرات نفت، بسیار کمک‌کننده بود. همین دیپلماسی انرژی یعنی ایشان شخصاً وارد میدان شدند، کمک کردند و رئیس‌جمهور چین و به‌تبع آن دولتمردان چینی را متقاعد کردند. در همان سفر و با پیگیری‌های بعدی، شاهد بودیم که مجوز واردات نفت بسیاری از پالایشگاه‌های چینی از ایران افزایش یافت و از دولت چین چراغ سبز گرفته بودند. این ماجرا کمک شایانی به صادرات نفت کشورمان کرد.

بهره‌برداری شهید جمهور از فاز ۱۱ پارس جنوبی

او سپس فاز ۱۱ پارس جنوبی اشاره کرد و گفت: شهید رئیسی در زمینه دیپلماسی انرژی اقدامات دیگری هم داشت. در مقطعی ما به کشتی “اوشنیک” نیاز داشتیم. این کشتی متعلق به صندوق بازنشستگی وزارت نفت بود که هم در پارس جنوبی کار لوله‌گذاری گاز در دریا را انجام می‌داد و هم برای جابه‌جایی سازه‌های دریایی بالای ۳ هزار تن استفاده می‌شد. در آن مقطع برای راه‌اندازی فاز ۱۱ پارس جنوبی، مجبور بودیم سکوی ۱۲ را به فاز ۱۱ منتقل کنیم. یکی از مشکلات ما، حمل لجستیک این سازه ۳۵۰۰ تنی بود.

وزیر سابق نفت تصریح کرد: با دولتمردان روسیه رایزنی انجام شد. این کشتی در دولت آقای روحانی و زمان وزارت بیژن زنگنه به روس‌ها اجاره داده شده بود و آنها از این کشتی در منطقه سیبری استفاده می‌کردند. شرکت گازپروم حاضر نبود قرارداد اجاره پنج‌ساله را فسخ کند تا ما فاز ۱۱ را به تولید و بهره‌برداری برسانیم. این کشتی تنها شناوری بود که می‌توانست سازه ۳۵۰۰ تنی سکوی ۱۲ را جابه‌جا کند.
اوجی ادامه داد: همه راه‌ها را رفتیم اما نتیجه نگرفتیم؛ حتی تلاش‌های آقای کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه هم نتوانست موضوع را حل کند. ماجرا را با شهید رئیسی مطرح کردیم و گفتیم روس‌ها حاضر نیستند کشتی را به ما بدهند. این کشتی برای ما بسیار حیاتی است و به دلیل تحریم‌ها کسی حاضر نیست کشتی مشابهی به ما اجاره بدهد. اگر این کشتی نیاید، نمی‌توانیم تولید گاز فاز ۱۱ پارس جنوبی را اجرایی کنیم.

او گفت: شهید رئیسی اطلاعات را گرفتند و در اجلاس کشورهای حوزه دریای خزر در ترکمنستان که آقای پوتین رئیس جمهور روسیه هم حضور داشت، با او صحبت کردند که به شرکت روسی دستور بدهد قرارداد کشتی اوشنیک را فسخ کنند. ما حتی حاضر بودیم خسارت فسخ قرارداد را هم پرداخت کنیم.

پاسخ پوتین به درخواست شهید رئیسی

وزیر نفت در دولت سیزدهم بیان کرد: وقتی آقای رئیسی این موضوع را مطرح کردند و من توضیحات فنی را دادم، آقای پوتین که ارادت خاصی به آقای رئیسی داشتند، در همان جلسه قول دادند که پس از بازگشت به روسیه، این مسئله را حل کنند. خود آقای پوتین بر شرکت گازپروم اشراف داشتند، چون زمانی رئیس هیئت‌مدیره آن شرکت بودند.

اوجی ادامه داد: چند روز بعد، از طریق آقای جلالی سفیر ایران در روسیه مطلع شدیم که روس‌ها از تیم ما خواسته‌اند برای فسخ قرارداد مراجعه کنند. کار بزرگ این بود که قرارداد بدون دریافت هیچ خسارتی از سوی روس‌ها لغو شد؛ در شرایطی که خودشان هم به این کشتی نیاز داشتند. کشتی آزاد و منجر به این شد که بتوانیم سازه ۳۵۰۰ تنی را جابه‌جا کرده و فاز ۱۱ پارس جنوبی را سه سال زودتر به تولید برسانیم؛ که در نهایت در شهریورماه ۱۴۰۲ با حضور خود شهید رئیسی به بهره‌برداری رسید.

او در پایان گفت: هر جا در دیپلماسی کم می‌آوردیم، به شهید رئیسی متوسل می‌شدیم و ایشان هم از ورود به موضوع ابایی نداشتند. شهید رئیسی با نفوذ و اعتباری که نزد کشور روسیه و چین داشتند، برای حل مشکلات افزایش صادرات و تولید نفت و گاز کمک می‌کردند.