اختلال در کشتیرانی تنگه هرمز در هفتههای اخیر تنها یک بحران ژئوپلیتیک یا انرژی نیست؛ این بار زنجیرهای از پیامدهای کمتر دیدهشده به بخش کشاورزی جهان رسیده است؛ بخشی که بیش از هر حوزه دیگری، سریع و مستقیم فشار شوکهای قیمتی را به سفره مردم منتقل میکند.
به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ با عبور حدود یکسوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی از این آبراه، هر توقف یا اختلالی میتواند موجی از افزایش قیمت و کاهش عرضه را در سراسر جهان رقم بزند؛ موجی که اکنون نشانههای آن در بازار جهانی غذا و تورم اقتصادهای پیشرفته خود را با جنگ رمضان نشان میدهد.
به دنبال اختلال در تردد دریایی هرمز پس از جنگ علیه ایران، قیمت کودهای شیمیایی از جمله اوره طی ماههای اخیر حدود ۴۰ درصد افزایش یافته و عرضه جهانی آن در برخی بازارها بین ۱۵ تا ۲۵ درصد کاهش پیدا کرده است. این ارقام بر اساس دادههای منتشرشده توسط آژانس بینالمللی کود و تحلیلهای موسسات پژوهشی مانند CRU Group تأیید شدهاند. ریشه این افزایش، تنها محدود به بسته شدن مسیر حملونقل نیست. رشد شدید قیمت انرژی، بهویژه گاز طبیعی که خوراک اصلی تولید کودهای نیتروژنی است، بسیاری از کارخانهها را در آسیا و اروپا مجبور به کاهش ظرفیت کرده است. گزارشهای صنعتی نشان میدهد تولید در برخی کشورهای نوظهور تا ۲۰ درصد افت کرده است. این عوامل بهصورت زنجیرهای، هزینههای تولید کشاورزی را بالا بردهاند؛ آن هم در زمانی که فصل کشت در بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی آغاز شده و کشاورزان با تصمیمی سخت روبهرو هستند: کاهش مصرف کود و پذیرش افت عملکرد محصول یا افزایش هزینهها و پذیرش زیان.
کاهش تولید محصولات اساسی و تهدید امنیت غذایی
تمام مطالعات اقتصادی درباره بازار کود تأکید دارند که کاهش مصرف آن اثر مستقیم بر کاهش تولید محصولات اساسی دارد. تخمینهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو))نشان میدهد کاهش مصرف کود میتواند عملکرد محصولاتی مانند گندم، ذرت و برنج را بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش دهد. این کاهش، بهویژه برای کشورهایی که ۳۰ تا ۷۰ درصد کود مورد نیاز خود را وارد میکنند (عمدتاً کشورهای کمدرآمد آفریقا، جنوب آسیا و برخی مناطق خاورمیانه) بهسرعت به افزایش قیمت مواد غذایی تبدیل میشود. در این کشورها، غذا بیشترین سهم از بودجه خانوار را به خود اختصاص میدهد و کوچکترین جهش قیمتی میتواند میلیونها نفر را وارد چرخه ناامنی غذایی کند. پیش از این هم، بانک جهانی هشدار داده بود که هر ۱۰ درصد افزایش قیمت کود میتواند به رشد ۲ درصدی قیمت مواد غذایی در کشورهای کمدرآمد بینجامد. اکنون این جهش نه ۱۰ درصد بلکه ۴۰ درصد بوده است.
بحران کنونی کود تنها یک موضوع کشاورزی نیست؛ یک بحران اجتماعی بالقوه نیز است. در بسیاری از اقتصادهای شکننده، کمبود غذا یکی از مهمترین عوامل بروز اعتراضات و ناآرامیهاست. تجربه «بحران نان» در دهه ۲۰۰۰ در شمال آفریقا و غرب آسیا نمونه بارز آن است. سقوط عملکرد کشاورزی در کشورهای در معرض خطر میتواند موجهای جدیدی از مهاجرت را ایجاد کند. دادههای کمیسیون اروپا نشان میدهد هر بار که قیمت جهانی مواد غذایی بیش از ۲۰ درصد افزایش یافته، ورود پناهجویان به اروپا ۱۰ تا ۱۵ درصد رشد داشته است. بهاینترتیب، افزایش قیمت کود امروز شاید در مزارع مالی و اتیوپی اثر بگذارد، اما فردا فشار آن خود را بهصورت صفهای پناهجویی در مرزهای اروپا نشان خواهد داد.
تورم تازه در راه اروپا
کریستین لاگارد، رئیس بانک مرکزی اروپا، هشدار داده است که افزایش قیمت انرژی ناشی از جنگ علیه ایران، عدم قطعیت درباره مسیر تورمی منطقه یورو را بهشدت افزایش داده است. او تأکید کرده است که «ریسکهای تورمی در کوتاهمدت به سمت افزایش متمایلاند» و رشد دستمزدها نیز میتواند این فشار را تشدید کند. این هشدار، زمانی جدیتر میشود که اثرات افزایش قیمت انرژی با جهش قیمت مواد غذایی همزمان شود؛ ترکیبی که در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ تجربه شد و شتاب تورمی کمسابقهای را در اروپا رقم زد.
صندوق بینالمللی پول (IMF) نیز در آخرین گزارش «چشمانداز اقتصادی جهان» سه سناریو درباره آینده بازار انرژی ارائه کرده است که هر سه در صورت تداوم جنگ خاورمیانه میتوانند قیمت انرژی و نهادههای کشاورزی را با جهشهای تاریخی مواجه کنند.
بر اساس در سناریوی تشدید بحران، قیمت نفت در سهماهه دوم ۲۰۲۶ حدود ۱۰۰ درصد بالاتر از سطح پایه خواهد بود، قیمت گاز برای اروپا و آسیا تا ۲۰۰ درصد افزایش مییابد و میانگین قیمت نفت در سال ۲۰۲۷ حدود ۱۲۵ دلار پیشبینی شده است.
در سناریوی «نامطلوب» نیز قیمت نفت ۸۰ درصد افزایش خواهد یافت و گاز حدود ۱۶۰ درصد گرانتر میشود. این ارقام تنها مربوط به انرژی است، اما اثر دومینویی آن بر بازار کود و نهادههای کشاورزی به مراتب شدیدتر خواهد بود، زیرا تولید ۷۰ درصد کودهای نیتروژنی وابسته به گاز طبیعی است.
با ترکیب سه عامل اختلال در تنگه هرمز، جهش واقعی و پیشبینیشده قیمت انرژی و کاهش تولید و مصرف کود در اقتصادهای در حال توسعه، اقتصاد جهانی ممکن است با موج تازهای از تورم مواد غذایی روبهرو شود؛ موجی که هم فشار معیشتی را در جنوب افزایش میدهد و هم هزینههای خانوار در اروپا و آمریکای شمالی را بالا میبرد.
بحران جاری نشانهای روشن است که وابستگی جهان به یک گلوگاه استراتژیک مانند تنگه هرمز فقط یک خطر انرژی نیست؛ یک ریسک غذایی، تورمی و امنیتی نیز هست. اگر مسیر تنگه هرمز باز نشود و بازار انرژی و کود به ثبات نرسد، موج جدیدی از تورم مواد غذایی، بحرانهای انسانی و فشار مهاجرتی از جنوب به شمال در راه خواهد بود؛ موجی که اروپا باید بیش از همه خود را برای آن آماده کند.