محمد قربانی
در روزهای دفاع مقدس سوم، شهرهای ایران شاهد نوعی بازتعریف از کارکرد فضاهای عمومی هستند و خیابانها به صحنهای برای کنشهای فرهنگی و جمعی تبدیل شدهاند. یکی از مهمترین نمودهای این تغییر، گسترش اجراهای نمایشی در فضای باز شهری بوده است. جایی که هنر از چارچوب سالنهای رسمی خارج شده و به میدان آمده است. بد نیست به مناسبت روز تئاتر -چهاردهم اردیبهشت- نگاهی داشته باشیم به اجراهای این روزها و شبهای بهیادماندنی.
بر اساس برآوردهای موجود از حجم فعالیتهای انجامشده در این دوره، در سطح کشور بیش از ۲۰ اثر نمایشی بهطور متمرکز در پایتخت تولید و اجرا شده و در استانهای مختلف نیز دستکم حدود ۲۱ اجرای شاخص به ثبت رسیده است. در کنار این تولیدات رسمی، بخش قابل توجهی از فعالیتها در قالب اجراهای کوچکتر و محلی شکل گرفته است که تعداد آنها در مجموع به حدود ۱۸۰ اجرا در سطح ملی میرسد.
در تهران، الگوی اجراها به شکل روزانه و مستمر طراحی شده؛ بهطوری که در میادین اصلی شهر، میانگین ۱۰ تا ۱۲ اجرای خیابانی در روز برگزار میشود. این استمرار باعث شده است فضای شهری در ساعات مختلف روز، کارکردی چندلایه پیدا کند و هم محل رفتوآمد باشد و هم بستر اجرای تئاتر.
از نظر محتوایی، این اجراها صرفاً بازنمایی جنگ نبودهاند، بلکه تلاش کردهاند نقش گروههای مختلف اجتماعی در شرایط بحرانی را نیز برجسته کنند. به همین دلیل، موضوعاتی مانند خدماترسانی شهری، امداد، درمان و حضور داوطلبانه مردم در کانون روایتها قرار گرفته است. تنوع فرمی نیز قابل توجه بوده و گونههایی مانند نمایش آیینی، عروسکی، مشارکتی و اجراهای حماسی در کنار هم به کار گرفته شده است..
نکته مهم در این دوره، تغییر تدریجی نسبت جامعه و مدیریت شهری با حضور هنر در فضای عمومی است. اگر در روزهای ابتدایی نوعی تردید نسبت به این حضور وجود داشت، در ادامه با استقبال مخاطبان و تثبیت اجراها، این فضا به بخشی پذیرفتهشده از زیست شهری تبدیل شده است. این تجربه را میتوان نمونهای از پیوند اضطراری اما مؤثر میان بحران، شهر و هنر دانست؛ پیوندی که در آن خیابان از یک مسیر عبوری به یک صحنه زنده فرهنگی تبدیل شده است.