بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در پاییز امسال به ۷.۸ درصد رسید که نسبت به پاییز سال گذشته ۰.۶ درصد و نسبت به تابستان سال جاری ۰.۴ درصد افزایش داشته است. این افزایش در شرایطی رخ داده که همزمان، جمعیت فعال کاهش یافته و در مقابل، جمعیت غیرفعال افزایش پیدا کرده است.
این آمار نشان میدهد بازار کار ایران پیش از این یک روند نزولی در نرخ بیکاری را تجربه میکرد؛ هرچند این روند در مقاطعی با افزایشهای مقطعی همراه بود، اما در مجموع ادامه داشت. با این حال، در پاییز ۱۴۰۴ به نظر میرسد این روند نزولی متوقف شده است. شرایط خاص حاکم بر اقتصاد ایران در ماههای اخیر از جمله افزایش نرخ ارز رسمی، علت افزایش نرخ بیکاری در سومین فصل سال بوده است.
در کنار این مسائل، تورم نیز به بازار کار آسیب وارد کرده و مانع فعالیت بازار کار شده و آن را دچار رکود میکند. با این حال اقتصاد ایران وارد رکود شده و تحرک لازم را ندارد. دلیل اصلی این رکود، نرخ تورم بالا در کشور است که بهعنوان یک عامل بازدارنده عمل میکند.
نوسانات شدید نرخ ارز نیز یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر اقتصاد ما و بازار کار است. زمانی که نرخ ارز بهشدت افزایش پیدا میکند و دچار نوسان میشود، بازار کار را در وضعیت انتظار قرار میدهد. این موضوع در دو تا سه ماه اخیر بهوضوح مشاهده شد و حتی علت اعتراض بازار تا حد زیادی ناشی از همین نوسانات و رشد بیرویه قیمت ارز بود.
فعالان بازار میگویند خریدوفروش بهشدت کاهش یافته و بازار همچنان به حالت عادی و طبیعی خود بازنگشته است. بازاری که در آن مواد اولیه و محصول خریدوفروش میشود و نقش لجستیکی کسبوکارها را دارد، وقتی دچار رکود شود، به معنای اختلال در بازار کار محسوب میشود؛ بنابراین نوسانات و رشد بیرویه نرخ ارز، بازار کار را دچار رکود کرده است.
در کنار عوامل اقتصادی، التهابات سیاسی نیز بر بازار کار اثرگذار بوده؛ اگرچه مذاکرات در عمان انجام شده، اما چشمانداز روشنی برای ادامه آن وجود ندارد، زیرا تهدیدهای مداوم آمریکا و بیاعتمادی ما نسبت به طرفهای غربی باعث شده اطمینانی نسبت به ثبات شرایط وجود نداشته باشد. این وضعیت، به لحاظ روانی، بازار کار و کلیت اقتصاد را دچار بههمریختگی کرده و امکان پیشبینی برای فعالیتهای اقتصادی را کاهش داده است.
همچنین بخش خدمات سهم بالایی از اشتغال کشور را در برمیگیرد، نیز با مشکلات جدی مواجه شده است. کاهش درآمدها و افت قدرت خرید مردم، تقاضا در بازار را کاهش داده است. در شرایطی که نزدیک عید هستیم و معمولاً خریدها، تعمیرات، تهیه پوشاک و برنامهریزی برای عید نوروز در این روزها افزایش مییابد اما کاهش قدرت خرید این تحرک را از بازار گرفته است.
مجموع این عوامل، به همراه تشدید تحریمها و کاهش سرمایهگذاری، موجب شده نرخ بیکاری در پاییز ۱۴۰۴ از یک الگوی منظم نزولی خارج شود و بهنوعی کاهش اشتغال (افت میزان جمعیت فعال) و افزایش نرخ بیکاری شکل بگیرد.
افزایش نرخ ارز رسمی و حذف یکباره ارز ترجیحی و تکنرخی شدن ارز (انتقال به تالار دوم مرکز مبادله با نرخ ۱۳۵ هزار تومان)، هزینه تولید را بهشدت بالا برده و بخشی از تولید را غیرفعال کرده است. تولیدکنندگان با کمبود شدید سرمایه در گردش مواجهاند.
در نهایت، ریشه اصلی افزایش نرخ بیکاری در پاییز ۱۴۰۴ را باید در مسئله ارز و تورم جستوجو کرد؛ دو متغیری که دولت برای آنها برنامهای روشنی ارائه نکرده و شواهد نشان میدهد که روند افزایش تورم در اسفند و سال آینده وجود دارد.