بازگشایی موقت تنگه هرمز پس از ۵۰ روز اختلال در تردد کشتیها، هرچند باعث فروکشکردن هیجان اولیه بازار و سقوط قیمت نفت تا محدوده ۸۰ دلار شد، اما تحلیل دادهها و روندهای ساختاری بازار انرژی نشان میدهد بازگشت قیمتها به شرایط قبل از بحران نیازمند چند ماه زمان است. علت این تأخیر نه فقط رفع نشدن کامل ریسک ژئوپلیتیک، بلکه آسیبهای عمیق واردشده بر زنجیره صادرات، لجستیک و زیرساختهای انرژی است؛ آسیبهایی که اثر آنها بسیار طولانیتر از انسداد یک مسیر دریایی خواهد بود.
به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه کشورمان عصر دیروز در توییتی اعلام کرد که «در پی اعلام آتشبس در لبنان، عبور و مرور تمامی کشتیهای تجاری از طریق تنگه هرمز برای باقیمانده دوره آتشبس به طور کامل آزاد اعلام میشود. این تردد باید در مسیر هماهنگشده و از پیش اعلامشده توسط سازمان بنادر و دریانوردی جمهوری اسلامی ایران انجام گیرد.»
با توجه به اینکه چند روز به پایان زمان آتشبس موقت نمانده است، اما اعلام بازگشایی موقت تنگه هرمز و احتمال مذاکره دوباره ایران و آمریکا در پاکستان سبب زیرش شدید قیمت نفت شد؛ به طوری که قیمت نفت تا لحظه تنظیم این گزارش به محدوده ۸۰ دلار در هر بشکه رسید. اما بررسی دادهها، گزارش نهادهای تخصصی و روندهای عمیقتر بازار نشان میدهد که کاهش قیمت فعلی، بیشتر یک واکنش هیجانی به باز شدن مسیر است و بازگشت پایدار بازار نفت به شرایط قبل، احتمالاً ماهها زمان خواهد برد. دلیل این تأخیر، مجموعهای از عوامل ساختاری شامل سقوط بیسابقه عرضه، افزایش هزینههای ریسک، آسیب زیرساختهای انرژی و اختلالات گسترده در حملونقل دریایی است که اثر آنها بهسرعت از میان نمیرود.
افت ۱۱ میلیون بشکهای اوپک پلاس
بر اساس دادههای موسسه «کپلر»، بازار جهانی انرژی در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ با یکی از شدیدترین شوکهای عرضه در تاریخ مدرن روبهرو شده است. صادرات اعضای ائتلاف اوپک پلاس که از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ در محدوده نسبتاً باثبات ۲۷ تا ۳۱ میلیون بشکه در روز نوسان داشت، در فوریه ۲۰۲۶ به اوج ۳۰.۶ میلیون بشکه رسید؛ اما همزمان با آغاز جنگ رمضان و ناامنی گسترده در مسیرهای دریایی تنگه هرمز، این رقم با سقوطی کمسابقه به ۱۹.۵ میلیون بشکه کاهش یافت. افت بیش از ۱۱ میلیون بشکهای، حتی از دوران رکود ناشی از کرونا نیز شدیدتر بوده و نشاندهنده فلج شدن بخشی از زیرساختهای حیاتی انتقال انرژی در منطقه است. علت بنیادین این بنبست انرژی، بروز تنشهای نظامی مستقیم و بهتبع آن، ناامنی یا انسداد گلوگاههای حیاتی ترانزیت، بهویژه تنگه هرمز، ارزیابی میشود. تحلیلگران معتقدند حتی با باز شدن تنگه هرمز، جبران این کاهش عرضه نیازمند زمان قابلتوجهی خواهد بود.
همزمان، وضعیت ذخایر نفتی کشورهای عضو OECD نیز نگرانیهای تازهای ایجاد کرده است. گزارشهای اخیر نشان میدهد سطح ذخایر تجاری این کشورها رو به کاهش است و اگر روند افت صادرات اوپک پلاس ادامه یابد، احتمالاً این ذخایر نیز در ماههای آینده تحت فشار شدید قرار خواهند گرفت. این تضمین نشده بودن سمت عرضه و کاهش همزمان ذخایر، یکی از دلایل اصلی پیشبینی افزایش دوباره قیمت نفت در افق میانمدت است. تحلیلگران تاکید دارند که بازار جهانی انرژی با ترکیبی از «شوک عرضه» و «ریسک تداومدار ژئوپلیتیک» مواجه است؛ وضعیتی که تنها با عبور چند کشتی از یک تنگه حساس برطرف نمیشود.
بازار نفت به روند گذشته برمیگردد؟
روزنامه نیویورک در تحلیلی نوشت: شوک ناشی از بستهشدن تنگه هرمز، نقطه پایانی بر تصور پایداری همیشگی زنجیره تأمین جهانی انرژی بود و بازارهای نفت «هرگز به روال گذشته باز نخواهند گشت». این گزارش تأکید میکند حتی در صورت آرامشدن درگیریها، هزینههای بیمه، حملونقل و لجستیک به سطوح قبلی برنخواهند گشت و یک «حق بیمه ریسک دائمی» برای نفت خاورمیانه ایجاد شده است؛ حقی که پیش از بحران نیز وجود داشت اما اکنون در ساختار قیمتگذاری تثبیت میشود. در همین حال بلومبرگ نیز از ۲۵ برابر شدن حق بیمه عبور کشتی از تنگه هرمز خبر داد و گزارش داد: حق بیمه ریسک جنگی برای عبور یک کشتی از تنگه هرمز از ۴۸ هزار دلار به ۱.۲ میلیون دلار رسید.
جهان برای افزایش قیمت انرژی آماده شود
فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بینالمللی انرژی نیز در گفتوگویی با خبرگزاری فرانسه هشدار داد که بازگشت تولید و صادرات انرژی منطقه به سطح پیش از جنگ، حدود دو سال زمان نیاز دارد. به گفته فاتح بیرول، بیش از ۸۰ تأسیسات کلیدی انرژی آسیب دیدهاند و بیش از یکسوم آنها به طور «شدید» تخریب شدهاند؛ وضعیتی که حتی بازگشایی مسیرهای ترانزیت دریایی را از اثربخشی میاندازد، زیرا نفتی برای انتقال وجود ندارد یا ظرفیت تولید آن مختل شده است. بیرول همچنین گفته است که بازار جهانی باید خود را برای نوسانات طولانیمدت قیمت آماده کند.
گلدمن ساکس نیز در تحلیلی اعلام کرده که خسارت فعلی به عرضه نفت حدود ۱۰ تا ۱۱ میلیون بشکه در روز برآورد میشود، در حالی که کاهش تقاضا تنها میتواند حدود ۳ میلیون بشکه از این افت را جبران کند. به این ترتیب، بازار حتی با فرض ثبات نسبی، همچنان با کمبود عرضه مواجه خواهد بود؛ کمبودی که دیر یا زود خود را در قیمتها نشان میدهد. دان استرویون، یکی از مدیران ارشد تحقیقات کالاهای جهانی گلدمن ساکس نیز تاکید کرد که بهبود جریان نفت از طریق تنگه هرمز زمان میبرد.
در مجموع، با وجود بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت نفت، دادهها نشان میدهد که بازار انرژی هنوز وارد دوره جدیدی از ثبات نشده است. آسیبهای گسترده به زیرساختها، ازدحام دریایی، کاهش شدید عرضه اوپک پلاس و افزایش ماندگار هزینههای ریسک، عواملی هستند که بازگشت قیمت نفت به شرایط قبل از بحران را حداقل برای چندین ماه غیرمحتمل میکنند. بازار نفت در حال عبور از یک دوره گذار تاریخی است؛ دورهای که شاید قیمتها کاهش یابد، اما آرامش و قطعیت گذشته دیگر بهسادگی بازگشتپذیر نیست.