به گزارش گروه اقتصادی نوبنیاد؛ دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در روز یکشنبه، ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ در صفحه شخصی خود از آغاز محاصره دریایی ایران توسط نیروی دریایی این کشور خبر داد؛ محاصرهای که از عصر روز دوشنبه (۲۴ فروردین ۱۴۰۵) اجرایی شد. تحلیل کارشناسان و اظهارات مقامات آمریکایی نشان میدهد هدف واشنگتن از این اقدام، تشدید فشارهای اقتصادی بر ایران برای واداشتن تهران به تسلیم در برابر خواستههای ایالات متحده است. والاستریت ژورنال نیز گزارش داد که دونالد ترامپ دستور آمادهسازی برای یک محاصره بلندمدت را صادر کرده است. هدف اصلی ترامپ از این اقدام، «ضربه زدن به منابع مالی ایران» بهمنظور عقبنشینی تهران در برنامه هستهای است.
محاصره دریایی از نگاه بسیاری از کارشناسان، در عمل امکان تحقق کامل ندارد؛ چراکه نظارت بر تمامی ترددهای دریایی در آبهای آزاد توسط ناوهای آمریکایی عملاً غیرممکن است. ایران با بیش از ۸،۷۵۵ کیلومتر مرز زمینی و دریایی و همسایگی با ۱۵ کشور، از یکی از کمنظیرترین موقعیتهای ژئواکونومیک در جهان برخوردار است. ایران در این مدت بخشی از مسیرهای تأمین کالاهای اساسی خود را تغییر داده، مسیرهای ترانزیتی جایگزین را فعال کرده و برخی کالاها را از طریق مبادی شمالی کشور وارد کرده است.
مهراد عباد، عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، در این باره میگوید: در حال حاضر تنها حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از کالاهای مورد نیاز کشور از مرزهای جنوبی تأمین میشود. همین آمار نشان میدهد که حتی در شرایط فشار نیز بخش قابلتوجهی از واردات از مسیرهای جایگزین انجام میشود. در میانه این محاصره، ۶ کریدور ترانزیتی میان ایران و پاکستان فعال شده است.
وزارت بازرگانی پاکستان دستورالعمل اجرایی ترانزیت کالا از خاک این کشور به مقصد ایران را صادر کرد که بر اساس آن، انتقال کالاهای کانتینری از کشورهای ثالث از طریق قلمرو پاکستان به مقصد ایران مجاز اعلام شده است. در این سند، ۶ کریدور راهبردی از مبدأ بنادر گوادر، کراچی و قاسم به مقاصد مرزی تفتان و گبد تعیین شده است.
ایجاد کریدورهای جدید
یک مقام سازمان توسعه تجارت ایران نیز از طراحی ۶ کریدور جدید زمینی برای جایگزینی با مسیرهای دریایی خبر داد. سیدعلی امامی، مدیرکل دفتر آماد و پشتیبانی سازمان توسعه تجارت ایران، گفت: امیدواریم تجارت در این مسیرها را بهزودی آغاز کنیم. به گفته او، ایجاد مسیرهای کریدوری جدید «شمال ـ جنوب» و «شرق ـ غرب» با جدیت دنبال میشود.
وی همچنین به تلاشها و رایزنیها با کشورها و شرکتهای حملونقل بهمنظور کاهش هزینه و زمان استفاده از مسیرهای جایگزین اشاره کرد. در کنار تعریف مسیرهای تجاری جدید، افزایش تهاتر با همسایگان از طریق مرزهای زمینی و دریایی شمال کشور نیز با هدف خنثیسازی محاصره دریایی آمریکا در دستور کار قرار گرفته و بخش خصوصی در این زمینه فعال شده است. در همین راستا، یحیی آلاسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق، از استقرار نظام تهاتر کالا و خدمات میان دو کشور و افزایش فعالیت این مکانیسم خبر داد.
محمدحسین عزیزی، رئیس انجمن علوم و صنایع غذایی ایران، نیز در این رابطه اظهار کرد: ایران در واردات و صادرات تنها به مرزهای جنوبی وابسته نیست. او افزود: بنادر امیرآباد، نوشهر، فریدونکنار، انزلی و آستارا از مسیرهای مهم تجاری کشور به شمار میروند و میتوانند در جابهجایی کالا، بهویژه کالاهای اساسی و مواد غذایی، نقش مؤثری ایفا کنند. همچنین مرزهای زمینی با پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، عراق و ترکیه، ظرفیتهای قابلتوجهی برای تسهیل تجارت دارند. این بنادر و مرزها میتوانند در تامین کالاهای مورد نیاز کشور موثر باشند.
در کنار این اقدامات، استفاده از راهبرد «ترانشیپ» نیز برای خنثی کردن محاصره دریایی آمریکا مورد تأکید کارشناسان است. ترانشیپ به معنای ارسال محموله به یک مقصد میانی و انتقال مجدد آن به مقصد اصلی است. کامبیز اعتمادی، رئیس کمیته کانتینری انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته ایران، با بیان اینکه ۴۰ درصد تجارت ایران قابل انتقال به مسیرهای زمینی و کریدوری است، گفت: مشکل اصلی این است که کشتیهای تجاری از بنادر امارات وارد ایران نمیشوند؛ لذا انتقال کالاها از بنادر امارات به سایر بنادر همچون حمد (قطر)، صحار و مسقط (عمان) بهعنوان گزینههای جایگزین در دستور کار است. وی افزود: خوشبختانه پاکستان در موضوع ترانزیت از کراچی به مرزهای شرقی کمک کرده است؛ اکنون باید در مرزهای غربی، یعنی عراق و ترکیه نیز سیاست فعالی در حوزه حملونقل اتخاذ کنیم.
صادرات نفت ایران کم نشد
«تنکرترکرز» اعلام کرد: میزان صادرات نفت ایران در ماه آوریل ۲۰۲۶ نیز در حال رسیدن به سطح ماه مارس است. ایران در ماه مارس، همان ماهی که ائتلاف آمریکاییـ صهیونیستی حمله به ایران را آغاز کرد، ۱.۸ میلیون بشکه نفت صادر کرد و میزان صادرات نفت ایران نهتنها کاهش نیافته، بلکه افزایش هم یافته است. بر اساس دادههای «کپلر» نیز، ایران در ماه مارس بهطور متوسط ۱.۸۴ میلیون بشکه در روز و در ماه آوریل (تا ابتدای اردیبهشت) ۱.۷۱ میلیون بشکه در روز نفت صادر کرده است.
بالا بردن هزینه محاصره برای آمریکا
راهکار اقتصادی دیگر ایران برای پاسخ به محاصره دریایی، افزایش هزینههای اقتصادی برای آمریکا است. اقدام ایران در بستن تنگه هرمز باعث جهش قیمت نفت و افزایش بهای سوخت در آمریکا شده است. این مسئله نرخ تورم را در آمریکا بالا برده و موجی از نارضایتی عمومی نسبت به ادامه تنش با ایران را در پی داشته است. اکنون ایران میتواند با تشدید اقدامات خود، بار مالی ادامه محاصره را برای آمریکا سنگینتر کند.
بستن تنگه بابالمندب یکی از گزینههایی است که تهران تاکنون از آن استفاده نکرده است. این اقدام و موارد مشابه دیگر، میتواند تنش در بازار انرژی را تشدید کرده و موج تورمی سنگینتری به اقتصاد آمریکا تحمیل کند. تشدید بیثباتی اقتصادی همچنین باعث گسترش موج فروش اوراق قرضه دولتی آمریکا و افزایش نرخ بهره استقراض خواهد شد. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام ایران برای تشدید بیثباتی اقتصادی، از جمله افزایش بهای نفت خام، بار مالی استقراض را برای دولت آمریکا بهشدت افزایش خواهد داد.